Cát tường là từ Hán Việt (吉祥) chỉ điều tốt lành, may mắn, có điềm lành báo trước. Hỏi cát tường nghĩa là gì, cứ hiểu gọn là “lành và may”. Từ này hay gặp trong lời chúc Tết, câu đối, tên người, tên cửa hiệu và cả tên một loài hoa cắm bàn thờ rất quen là hoa cát tường.
| Nghĩa ngắn | Tốt lành, may mắn; điềm lành |
| Gốc từ | Hán Việt 吉祥: cát (tốt lành) + tường (điềm, phúc lành) |
| Loại từ | Tính từ, đôi khi dùng như danh từ (“cầu cát tường”) |
| Sắc thái | Trang trọng, mang màu chúc tụng; ít dùng trong câu nói thường ngày |
Cát tường: hai chữ cùng chở điều lành
Chữ cát (吉) ở đây không dính dáng gì tới hạt cát ngoài bãi. Thiều Chửu giảng nó là tốt lành: việc gì vui mừng đều gọi là cát, đối lập với hung (凶). Người xưa xem ngày thì chia ra ngày cát, ngày hung; câu “hung đa cát thiểu” nghĩa là dữ nhiều lành ít. Cùng gốc còn có cát lợi, cát nhật (ngày tốt), đại cát.
Chữ tường (祥) cũng chẳng phải bức tường. Nó mang bộ thị (礻), bộ của những gì liên quan đến thần linh, cúng tế, và nghĩa gốc là điềm. Điềm tốt gọi là tường, điềm xấu gọi là bất tường. Có một nghĩa ít người để ý: trong phép tang cũ, giỗ đầu gọi là tiểu tường, giỗ hết tang năm thứ hai gọi là đại tường. Đọc gia phả, văn tế xưa mà gặp hai chữ này thì đó là tên lễ, không phải lời chúc.
Hai chữ gần nghĩa đứng cạnh nhau làm ý “lành” đậm thêm một lớp. Vì vậy cát tường nghe trang trọng hơn hẳn “may mắn”, hợp với giấy đỏ, câu đối và những dịp cần nói lời đẹp.
Nghĩa và chỗ dùng của cát tường
Trong tiếng Việt, cát tường thường làm tính từ: một năm cát tường, ngày giờ cát tường. Khi đứng sau động từ cầu, chúc, nó trở thành danh từ chỉ chính điều lành: cầu cát tường cho cả nhà.
- Lời chúc: “Chúc gia đình năm mới bình an, vạn sự cát tường.” Cụm cát tường như ý (吉祥如意) là lời chúc gốc Hán quen thuộc, nghĩa là tốt lành và được như ý muốn.
- Đồ trang trí, vật phẩm: dây treo, câu đối, tranh chữ ghi hai chữ 吉祥 thường treo dịp Tết hoặc khai trương.
- Tên người: cha mẹ đặt tên con là Cát Tường với mong muốn đời con êm thuận, gặp nhiều may. Tên này dùng được cho cả con trai lẫn con gái, nghe mềm nhưng không yếu.
- Tên cửa hiệu, công ty: chọn hai chữ này để lấy hên, cùng họ với những tên như Phát Đạt, Hưng Thịnh.
Gặp cụm “cát tường” trong câu chúc, người ta hay ghép thêm những lời chúc khác như lời chúc an khang thịnh vượng ngày Tết. Riêng dịp mở hàng thì có câu chúc khai trương hồng phát đi kèm rất hợp.
Hoa cát tường có liên quan gì đến chữ cát tường?
Hoa cát tường là tên tiếng Việt của loài Eustoma grandiflorum, tiếng Anh gọi là lisianthus, thuộc họ Long đởm. Cây có gốc ở vùng đồng cỏ miền nam nước Mỹ và Mexico, sau được lai tạo thành nhiều giống hoa cắt cành. Cánh hoa mỏng, xếp lớp như hoa hồng, màu trắng, tím, hồng phấn hoặc viền tím trên nền trắng.
Cái tên thì đúng là mượn ý chữ Hán: người bán hoa gọi nó là cát tường để gắn với điều may, nên hoa này được chuộng cắm bàn thờ ngày rằm, mùng một, tặng nhau dịp khai trương hoặc năm mới. Còn bản thân loài cây thì chẳng có gốc gác gì ở Trung Hoa cả.
Gần nghĩa, trái nghĩa và mấy chữ đồng âm
| Nhóm | Từ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Gần nghĩa | tốt lành, may mắn, an lành, cát lợi, điềm lành | “May mắn” thông dụng nhất; “cát lợi” nặng màu sách vở hơn |
| Trái nghĩa | hung, bất tường, xui xẻo, gở | “Bất tường” chính là chữ tường thêm chữ bất (không) |
| Đồng âm dễ lẫn | tường 詳 (tường tận, tường thuật) | Chữ này nghĩa là rõ ràng, kĩ càng, khác hẳn 祥 |
Chỗ hay dùng sai là ghép cát tường vào câu nói đời thường kiểu “hôm nay đi thi cát tường quá”. Nghe hơi kịch, vì từ này hợp với lời chúc, lời cầu hơn là kể chuyện đã xảy ra. Câu tự nhiên hơn: “Chúc em đi thi cát tường, làm bài trôi chảy.”
Cát tường trong tên gọi và lời chúc
Cát tường như ý là gì?
Là lời chúc mọi việc tốt lành và thuận theo ý muốn. Cụm này dịch từ 吉祥如意 trong tiếng Hán, hay được viết trên thiệp, câu đối hoặc phong bao lì xì dịp năm mới.
Tên Cát Tường có ý nghĩa gì?
Tên này gói mong ước con có cuộc sống bình an, gặp nhiều điều lành. Vì nghĩa trung tính về giới, cái tên dùng được cho cả bé trai và bé gái.
Hoa cát tường mang ý nghĩa gì?
Người chơi hoa gắn nó với may mắn, bình an, đúng như tên gọi. Hoa cắt cành giữ được khá lâu nên hay được cắm bàn thờ và tặng dịp khai trương, năm mới.
Cát tường có phải là may mắn không?
Gần như vậy, nhưng cát tường rộng hơn một chút: ngoài may còn có ý lành, yên ổn, có điềm tốt. “May mắn” dùng được trong mọi câu, còn cát tường hợp với lời chúc trang trọng.