Cát ca đơ là cách người Việt đọc và viết theo âm từ tiếng Pháp cascadeur, nghĩa là diễn viên đóng thế: người thay diễn viên chính làm những cảnh nguy hiểm như ngã từ trên cao, nhảy qua lửa, lao xe, đánh võ. Trên báo chí, từ này thường được giữ nguyên dạng cascadeur; viết “cát-ca-đơ” là lối phiên âm cho dễ đọc.
| Nghĩa ngắn | Diễn viên đóng thế các cảnh mạo hiểm trong phim |
| Gốc từ | Tiếng Pháp cascadeur (đọc gần như “cát-ca-đơ”) |
| Tiếng Anh | Stunt performer, stuntman, stunt double |
| Cách viết | Cascadeur, cát-ca-đơ, cát ca đơ |
Cát ca đơ là chữ gì đọc trại ra?
Đọc to chữ Pháp cascadeur theo kiểu người Việt, ta được đúng ba tiếng “cát – ca – đơ”. Âm cuối -eur của tiếng Pháp không có trong tiếng Việt nên được đọc thành “đơ”. Ai mới chỉ nghe từ này mà chưa thấy mặt chữ thì gõ theo âm, nên mới có cách viết “cát ca đơ”.
Trong tiếng Pháp, cascadeur được ghép từ cascade và hậu tố -eur chỉ người làm việc gì đó. Từ điển Pháp – Việt ghi cho cascadeur mấy nghĩa: người nhào lộn trong rạp xiếc; diễn viên chuyên đóng các cảnh nguy hiểm trong điện ảnh. Nghĩa xiếc có trước. Những cú ngã, nhào lộn liên tiếp mà người biểu diễn vẫn an toàn chính là gốc của nghề đóng thế sau này.
Sang tiếng Việt, từ này chỉ còn một nghĩa: người đóng thế trong phim, quảng cáo, chương trình truyền hình. Ai hỏi “cát ca đơ là nghề gì” thì câu trả lời là nghề đóng thế.
Chữ cát ca đơ trong lời nói hằng ngày
Từ này hay gặp khi nói chuyện phim ảnh, hậu trường và khi bàn về nghề nghiệp. Mấy câu dưới đây, mỗi câu một hoàn cảnh:
- Xem phim hành động với bạn: “Cảnh nhảy từ tầng ba xuống là cát ca đơ làm đấy, nhìn kĩ sẽ thấy không phải mặt nam chính.”
- Bình luận dưới video hậu trường: “Thương mấy anh cát ca đơ, ngã cả chục lần mới được một cảnh mà tên không ai nhớ.”
- Trong buổi hướng nghiệp: “Em thích võ thuật và điện ảnh, muốn làm cát ca đơ thì phải học những gì ạ?”
- Bạn bè trêu nhau: “Đi xe đạp mà phanh gấp như cát ca đơ, làm cả xóm hết hồn.”
Câu cuối cho thấy từ này đôi khi được dùng vui để chỉ ai đó làm động tác liều, giống cảnh đóng thế. Cách dùng ấy chỉ hợp khi nói đùa với người quen.
Cascadeur, stuntman hay stunt double?
Ba chữ này hay được dùng thay nhau, nhưng phạm vi không hẳn giống nhau:
| Từ | Gốc | Chỉ ai |
|---|---|---|
| Cascadeur (cát ca đơ) | Tiếng Pháp | Người đóng thế nói chung, cách gọi quen ở Việt Nam |
| Stuntman, stunt performer | Tiếng Anh | Người làm các pha mạo hiểm trong phim, nói chung |
| Stunt double | Tiếng Anh | Người đóng thế riêng cho một diễn viên, chọn sao cho giống dáng người |
| Diễn viên đóng thế | Tiếng Việt | Cách gọi thuần Việt, dùng được trong mọi văn bản |
Cũng cần tách cát ca đơ khỏi diễn viên đóng thay hay đóng thế vai khi diễn viên chính ốm, bận. Người đóng thay đó không nhất thiết làm cảnh nguy hiểm; còn cát ca đơ thì gắn với những pha mạo hiểm.
Những từ phim ảnh cũng mượn tiếng Pháp
Cát ca đơ không đứng một mình. Tiếng Việt từng mượn nhiều từ tiếng Pháp rồi viết theo âm, và giới làm phim, làm sân khấu vẫn quen dùng những chữ như thế. Đoàn làm phim hay được gọi là ê kíp, từ chữ équipe; chuyện chữ này có trong bài gốc tiếng Pháp của chữ ê kíp. Tiền thù lao của diễn viên gọi là cát-xê, từ chữ cachet. Điện ảnh thì có cách gọi cũ là xi nê, gốc từ ciné, như trong “rạp xi nê”, “đi xem xi nê”.
Lối mượn này có quy luật riêng: một từ Pháp nhiều âm tiết được tách thành từng tiếng, rồi mỗi tiếng mang thanh điệu tiếng Việt. Muốn hiểu thêm về cách tiếng Việt vay mượn từ ngữ nước ngoài, xem bài phân loại và cách nhận biết từ vay mượn.
Viết văn thì dùng chữ nào?
Trong bài văn, bài báo hay hồ sơ xin việc, nên dùng “diễn viên đóng thế” hoặc “người đóng thế”. Nếu cần thuật ngữ nghề, có thể viết nguyên chữ cascadeur và in nghiêng. Dạng phiên âm “cát ca đơ” chỉ hợp với lời nói thân mật hoặc khi muốn ghi lại đúng cách người trong nghề gọi nhau. Khi đã viết theo âm, nên dùng gạch nối “cát-ca-đơ” để người đọc biết đây là một từ chứ không phải ba từ rời.
Cát ca đơ và nghề đóng thế
Cát ca đơ là nghề gì?
Là nghề đóng thế trong phim, quảng cáo, chương trình truyền hình. Người làm nghề thay diễn viên chính thực hiện các cảnh nguy hiểm, đòi hỏi kĩ thuật và tính toán an toàn kĩ lưỡng.
Cát ca đơ tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh gọi là stunt performer hoặc stuntman (nữ là stuntwoman). Người đóng thế riêng cho một diễn viên cụ thể gọi là stunt double.
Cascadeur đọc thế nào?
Theo tiếng Pháp, từ này đọc gần như “cát-ca-đơ”, nhấn nhẹ ở âm cuối. Người Việt đọc đúng như ba tiếng ấy là được hiểu.
Muốn làm cát ca đơ cần những gì?
Thường cần thể lực tốt và nền tảng võ thuật, nhào lộn hoặc thể dục dụng cụ, rồi tập thêm các kĩ năng riêng của nghề như ngã an toàn, đánh võ trước ống kính. Nghề này luôn đi kèm tập luyện có người hướng dẫn và đồ bảo hộ.