Bất đắc dĩ là ở vào thế không muốn chút nào mà vẫn phải làm, vì hoàn cảnh không cho mình chọn cách khác. Từ này hay đứng trước “phải” (bất đắc dĩ phải nhận) hoặc đứng sau một danh từ chỉ vai trò (thầy lang bất đắc dĩ). Nghĩa của bất đắc dĩ gần với “cực chẳng đã”, “đành lòng”.
| Nghĩa ngắn | Không muốn nhưng buộc phải làm, không còn cách nào khác |
| Gốc từ | Hán Việt 不得已: bất (không) + đắc (được) + dĩ (thôi, dừng) |
| Loại từ | Tính từ, thường làm phụ ngữ cho động từ hoặc đứng sau danh từ |
| Đồng nghĩa | Cực chẳng đã, vạn bất đắc dĩ, buộc lòng, đành phải |
Bất đắc dĩ: không muốn mà vẫn phải làm
Thử hình dung một cậu học sinh được cô giao dẫn chương trình văn nghệ vì bạn phụ trách bị ốm. Cậu chẳng thích đứng trước đông người, từ chối thì không tiện, thế là bất đắc dĩ cầm micro. Tình huống ấy gói đủ ba nét của từ: mình không muốn, có một sức ép bên ngoài, và cuối cùng mình vẫn làm.
Mục từ này trong từ điển tiếng Việt đi kèm một ví dụ rất đời: từ chối không tiện, bất đắc dĩ phải nhận. Trong câu, từ này có hai chỗ đứng quen thuộc.
- Trước động từ, thường kèm “phải” hoặc “mới”: Trời mưa to quá, cả đoàn bất đắc dĩ phải hoãn chuyến leo núi. Có bất đắc dĩ lắm mẹ mới nhờ hàng xóm trông em.
- Sau danh từ chỉ vai trò, nghĩa là người rơi vào vai ấy ngoài ý muốn: đầu bếp bất đắc dĩ (người phải nấu cơm vì cả nhà đi vắng), người hùng bất đắc dĩ (người cứu được ai đó chỉ vì tình cờ có mặt).
Lối nói thứ hai rất được báo chí ưa dùng, vì nó vừa kể chuyện vừa có chút hài hước. Một ông bố ở nhà trông con khi vợ đi công tác dễ được bạn bè gọi đùa là “bảo mẫu bất đắc dĩ”.
不得已: không được thôi
Ba chữ Hán ghép lại khá gọn. Bất (不) là không. Đắc (得) là được, như trong đắc ý, đắc thắng. Dĩ (已) có hai nghĩa hay gặp: “đã”, như trong dĩ vãng, và “thôi, ngừng”. Ở đây là nghĩa thứ hai. Ghép theo đúng thứ tự, 不得已 là “không được thôi”: muốn dừng lại mà không được dừng.
Hiểu thế thì thấy tiếng Việt dịch rất khéo bằng chữ cực chẳng đã. “Đã” trong câu này cũng là thôi, là xong. Từ điển Hán Việt giảng 不得已 bằng chính mấy chữ thuần Việt ấy: chẳng đặng đừng, cực chẳng đã, không làm khác đi được. Muốn đọc thêm về cách những yếu tố gốc Hán ghép thành từ, có bài lớp từ gốc Hán và cách tách nghĩa từng chữ.
Cực chẳng đã, miễn cưỡng, buộc lòng: chọn từ nào?
| Từ | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bất đắc dĩ | Hoàn cảnh ép, không còn đường khác; trung tính, dùng được trong văn viết | Bất đắc dĩ phải bán mảnh vườn để chữa bệnh cho mẹ |
| Vạn bất đắc dĩ | Mạnh hơn: đến bước đường cùng mới làm | Vạn bất đắc dĩ tôi mới phải vay nóng |
| Cực chẳng đã | Thuần Việt, giàu cảm xúc, hay dùng khi kể | Cực chẳng đã chị mới để con ở quê |
| Miễn cưỡng | Nhấn vào thái độ: làm mà không vui, làm cho có | Cậu ấy miễn cưỡng gật đầu |
| Trái nghĩa | Tự nguyện, tình nguyện, vui lòng, sẵn lòng | Em tự nguyện ở lại trực lớp |
Bất đắc dĩ và miễn cưỡng hay bị thay cho nhau, nhưng trục của chúng khác. Bất đắc dĩ nói về hoàn cảnh: ngoài kia có thứ buộc mình phải làm. Miễn cưỡng nói về thái độ: trong lòng mình không thuận. Một người có thể bất đắc dĩ nhận việc rồi làm rất hết lòng. Ngược lại, có người được giao việc bình thường vẫn làm một cách miễn cưỡng. Từ gần âm khiên cưỡng lại thuộc chuyện khác hẳn, xem bài lập luận khiên cưỡng khác miễn cưỡng chỗ nào.
Chàng thợ gốm thành thầy lang bất đắc dĩ
Truyện cổ tích Thày lang bất đắc dĩ là ví dụ dễ nhớ nhất cho nghĩa của từ. Anh Tâm làm nghề nung đất, bị kẻ có thế lực gài bẫy bắt vào dinh quan chữa bệnh. Chối thì bị đánh, anh đành liều. Cái liều ấy lại khiến người bệnh bật cười và khỏi bệnh, thế là tiếng tăm “thầy lang” bay tới tận cung vua. Cả chuỗi chuyện đều xảy ra ngoài ý muốn của anh, đúng như cái tên truyện. Bản kể đầy đủ có ở trang truyện cổ tích về chàng thợ nung đất chữa bệnh.
Chỗ hay của truyện là nhân vật không chọn vai thầy thuốc, nhưng khi đã bị đẩy vào thì anh xoay xở bằng sự nhanh trí của mình. Cách dùng “X bất đắc dĩ” trong lời nói hằng ngày cũng giữ đúng cái duyên ấy: không muốn, nhưng đã làm thì làm cho ra trò.
Mấy lối dùng bất đắc dĩ dễ trượt
Bất đắc dĩ nghĩa là gì trong câu “bất đắc dĩ lắm mới phải làm”?
Câu ấy nhấn mạnh mức độ: người nói đã cố tránh đến cùng, chỉ khi không còn cách nào khác mới làm. Chữ “lắm” và “mới” làm cho lời nói nghe như một lời phân trần, xin người nghe thông cảm.
Vạn bất đắc dĩ là gì?
Là mức cao nhất của bất đắc dĩ, chữ “vạn” (muôn) nhấn thêm rằng trong muôn cách không còn cách nào khác. Từ này thường dùng khi nói về một quyết định khó, chẳng hạn bán đất hương hỏa hay bỏ học đi làm.
Viết “bất đắt dĩ” hay “bất đắc dỉ” có được không?
Không. Chữ giữa là đắc (được), viết vần “ắc”; chữ cuối là dĩ thanh ngã. Cách viết đúng duy nhất là bất đắc dĩ.
Bất đắc dĩ tiếng Anh là gì?
Khi đứng trước động từ, có thể dịch là reluctantly hoặc have no choice but to. Lối “người hùng bất đắc dĩ” thì tiếng Anh có sẵn cụm reluctant hero hay accidental hero.