Bạo lực ngôn từ là việc dùng lời nói hoặc chữ viết nhằm làm nhục, đe nạt, coi thường hay khống chế người khác, khiến họ tổn thương về tinh thần. Hiểu nôm na, bạo lực bằng lời nói không để lại vết bầm nào trên da, nhưng có thể làm một người mất tự tin rất lâu. Nó xảy ra ở nhà, ở lớp, nơi làm việc và nhiều nhất là trên mạng.
| Nghĩa ngắn | Gây tổn thương tinh thần cho người khác bằng lời nói, tin nhắn, bình luận |
| Tên khác | Bạo lực bằng lời nói, bạo hành lời nói; tiếng Anh là verbal abuse |
| Thuộc nhóm | Bạo lực tinh thần (tâm lý) |
| Sắc thái | Nghiêm túc; dùng để gọi tên một hành vi gây hại, không phải chuyện cãi nhau thông thường |
Bạo lực ngôn từ: vết thương không thấy máu
Bách khoa toàn thư Wikipedia tiếng Anh xếp verbal abuse vào nhóm bạo hành tâm lý: người ta dùng ngôn ngữ nói hoặc viết để làm hại một đối tượng. Danh sách hành vi đi kèm khá dài, từ gán nhãn, lăng mạ, quát tháo quá mức cho đến những câu cố tình làm người nghe sợ hãi, xấu hổ hay thấy mình nhỏ bé. Các trang tư vấn trong nước như CareerLink hay Pharmacity cũng mô tả theo hướng ấy: lời nói vượt qua giới hạn của góp ý để trở thành công cụ hạ thấp người khác.
Điểm mấu chốt nằm ở chữ “bạo lực”. Một câu nói trở thành bạo lực ngôn từ chẳng phải vì nó khó nghe, mà vì nó nhắm vào con người thay vì nhắm vào việc làm, lặp lại nhiều lần, hoặc đi kèm sự áp đặt từ người có quyền lực hơn. Bố mẹ với con, thầy cô với học trò, cấp trên với nhân viên, nhóm đông với một bạn lẻ loi: chênh lệch vị thế càng lớn, lời nói càng dễ thành đòn đánh.
Góp ý thẳng thắn hay đang làm tổn thương?
Nhiều người ngại bị gắn mác “bạo lực” mỗi khi nói thẳng. Thật ra ranh giới khá rõ nếu đặt hai kiểu nói cạnh nhau.
| Tiêu chí | Góp ý, phê bình | Bạo lực ngôn từ |
|---|---|---|
| Nhắm vào | Việc làm, kết quả cụ thể | Con người, tính cách, ngoại hình, gia cảnh |
| Mục đích | Giúp sửa, giúp tốt hơn | Hạ nhục, trút giận, ép người kia phục tùng |
| Ví dụ | “Bài này em làm thiếu phần kết, lần sau chú ý nhé.” | “Đầu óc kiểu này thì học hành gì nổi.” |
| Cảm giác người nghe | Hơi buồn nhưng biết phải làm gì | Xấu hổ, sợ, thấy mình vô giá trị |
Lời trêu đùa cũng cần soi bằng thước đo ấy. Một biệt danh cả lớp cười, riêng người bị gọi thì cúi mặt, đã không còn là đùa. Chuyện chê ngoại hình người khác có hẳn một tên gọi riêng, đọc thêm ở bài chê bai vóc dáng, gương mặt người khác là gì.
Những kiểu lời nói dễ thành bạo lực
Bạo lực ngôn từ không nhất thiết phải là quát mắng hay chửi bới. Có kiểu ồn ào, có kiểu nhỏ nhẹ mà vẫn sắc:
- Gán nhãn, đặt biệt danh xấu về ngoại hình, học lực, giọng nói, quê quán.
- So sánh để hạ thấp: lôi “con nhà người ta” ra mỗi lần con mắc lỗi.
- Dọa dẫm: “Còn thế nữa thì đừng trách”, kèm ý đe đánh, đe đuổi, đe bêu riếu.
- Mỉa mai triền miên, khen ngược để cả nhóm cười.
- Đổ lỗi và phủ nhận cảm xúc: “Có thế mà cũng khóc”, “Tại mày nên tao mới nói thế”.
- Trên mạng: bình luận hội đồng, nhắn tin dọa nạt, đăng ảnh kèm lời chế giễu. Kiểu này được bàn kỹ ở bài hiện tượng bắt nạt qua mạng xã hội.
Có một dạng tinh vi hơn: nói cho người kia nghi ngờ trí nhớ, nhận thức của chính mình. Tâm lý học gọi đó là thao túng khiến nạn nhân tự nghi ngờ bản thân, và nó thường đi cùng các kiểu lời nói kể trên.
Vì sao có người nói lời làm đau, và cái giá phải trả?
Không ai sinh ra đã quen miệng xúc phạm người khác. Wikipedia dẫn các nghiên cứu cho thấy trẻ nhỏ thường học kiểu nói này từ chính người lớn quanh mình: lớn lên trong nhà hay quát tháo, đứa trẻ dễ coi quát tháo là cách nói chuyện bình thường. Ngoài ra còn có những nguyên nhân quen thuộc:
- Căng thẳng, mệt mỏi rồi trút giận lên người yếu thế hơn.
- Muốn khẳng định quyền lực, muốn người khác nghe theo mình.
- Thiếu kỹ năng nói ra điều mình không hài lòng một cách bình tĩnh.
- Màn hình che mặt: trên mạng người ta dễ gõ những câu không dám nói trực tiếp.
Về tác động, người bị tổn thương lâu ngày dễ tự ti, ngại phát biểu, hay lo âu, có khi thu mình khỏi bạn bè. Các tài liệu tâm lý còn ghi nhận nguy cơ kéo dài tới tuổi trưởng thành ở những người từng bị nói nặng thường xuyên lúc nhỏ. Người nói cũng không được lợi: lời nặng phá dần sự tin cậy, và các mối quan hệ cứ thế nguội đi.
Nếu bạn đang phải nghe những lời làm tổn thương, ở lớp hay trên mạng, hãy kể với bố mẹ, thầy cô chủ nhiệm hoặc một người lớn bạn tin. Lưu lại tin nhắn, ảnh chụp bình luận để người lớn có căn cứ giúp. Khi nỗi buồn kéo dài, mất ngủ, không muốn đến lớp, việc gặp chuyên gia tâm lý của trường hay bệnh viện là cần thiết, không có gì đáng ngại.
Lời nói trong văn chương và trong bài nghị luận
Ông bà ta đã để lại lời dặn về sức nặng của câu chữ: câu tục ngữ khuyên lựa lời mà nói vẫn là dẫn chứng hay dùng khi viết về đề tài này. Trong bài văn nghị luận, có thể triển khai ba ý: lời nói tạo nên hay phá hủy một mối quan hệ; bạo lực ngôn từ nguy hiểm vì dễ bị xem nhẹ; và mỗi người có thể bắt đầu từ việc dừng một giây trước khi gõ bình luận. Đây cũng là một nhánh của khái niệm rộng hơn, xem bài các dạng bạo lực và nơi tìm giúp đỡ.
Một thử nghiệm nhỏ để tự kiểm tra: đọc lại câu mình định nói, thay tên người nghe bằng tên chính mình. Nếu thấy nhói, câu ấy nên được viết lại.
Lời nặng, lời đùa và ranh giới cần giữ
Bạo lực ngôn từ là như thế nào trong đời sống hằng ngày?
Đó là khi lời nói được dùng để hạ thấp, đe dọa hoặc làm xấu hổ một người, nhất là khi lặp đi lặp lại. Ví dụ: liên tục gọi bạn bằng biệt danh chê ngoại hình, so sánh con với người khác để mắng, hoặc cả nhóm vào bình luận chế giễu một người trên mạng.
Bạo lực ngôn từ tiếng Anh là gì?
Từ thông dụng nhất là verbal abuse. Ngoài ra còn gặp verbal violence hay verbal aggression trong các tài liệu nghiên cứu; trên mạng, kiểu bắt nạt bằng chữ thường được gọi là cyberbullying.
Bạo lực bằng lời nói có phải là bạo lực thật không?
Có. Nó được xếp vào nhóm bạo lực tinh thần vì gây tổn thương thật, dù không chạm vào cơ thể. Mức độ nặng nhẹ tùy lời lẽ, tần suất và mối quan hệ giữa hai bên.
Bạo lực ngôn từ có bị pháp luật xử lý không?
Pháp luật Việt Nam bảo vệ danh dự, nhân phẩm của mỗi người. Lời lẽ xúc phạm, làm nhục người khác, kể cả trên mạng, có thể bị xử lý tùy mức độ và hậu quả. Khi gặp chuyện nghiêm trọng, nên nhờ người lớn hoặc nhà trường hỗ trợ trước tiên.
Lỡ nói nặng với bạn thì nên làm gì?
Xin lỗi cụ thể về câu mình đã nói, không kèm chữ “nhưng”. Sau đó để ý lần tới: khi đang giận, hãy đợi bình tĩnh rồi mới nói, và nói về việc chứ đừng nói về con người.