Xúc phạm là động chạm, làm tổn thương đến điều cao quý cần được giữ gìn của người khác: danh dự, nhân phẩm, lòng tự trọng, niềm tin hay những gì họ coi là thiêng liêng. Có thể xúc phạm bằng lời nói, cử chỉ, hình ảnh, kể cả khi người nói không cố ý. Cụm “xúc phạm danh dự, nhân phẩm” là cách dùng quen nhất, vì đó là hai thứ bị chạm tới nhiều nhất.
| Nghĩa ngắn | Làm tổn thương điều cao quý, thiêng liêng của người khác |
| Gốc từ | Hán Việt 觸犯: xúc (chạm, đụng) + phạm (xâm phạm, phạm vào) |
| Loại từ | Động từ; “sự xúc phạm”, “lời xúc phạm” là cách dùng như danh từ |
| Trái nghĩa | Tôn trọng, nâng niu, giữ gìn |
Xúc phạm bắt đầu từ chữ “chạm”
Chữ xúc (觸) là chữ của tiếp xúc, xúc giác, cảm xúc: nghĩa gốc là húc, chạm vào. Chữ phạm (犯) là chữ của xâm phạm, vi phạm, mạo phạm: đi vào chỗ lẽ ra không được đi vào. Thiều Chửu có ghi một cách dùng xưa là xúc húy, tức đụng phải chữ kiêng của bề trên.
Ghép lại, hình ảnh của từ khá rõ: có một vùng mà người khác giữ gìn, và mình đã chạm tay vào đó. Chính vì gốc là “chạm” nên xúc phạm không nhất thiết phải gay gắt. Một câu đùa về ngoại hình, một lời nhận xét vô tâm về gia cảnh, một tấm ảnh chế đăng lên nhóm lớp đều có thể chạm vào chỗ đau của ai đó.
Điều gì có thể bị xúc phạm?
Theo từ điển, xúc phạm là làm tổn thương đến cái cao quý, thiêng liêng cần phải giữ gìn. Vì vậy, thứ đứng sau chữ “xúc phạm” thường là những giá trị trừu tượng:
- Danh dự, nhân phẩm: Bị gọi là kẻ gian trước cả lớp mà không có bằng chứng, cậu ấy thấy mình bị xúc phạm.
- Lòng tự trọng: Lời bố thí kèm cái nhìn khinh khỉnh còn xúc phạm hơn cả việc bị từ chối.
- Điều thiêng liêng: mồ mả tổ tiên, lá cờ, nơi thờ tự, tín ngưỡng của người khác. Giẫm lên bàn thờ để chụp ảnh là hành động xúc phạm.
- Kỷ niệm, tình cảm: Đem bức thư cũ của người ta ra đọc cho cả nhóm cười là xúc phạm tình cảm của họ.
Hai chữ danh dự và nhân phẩm hay đi cùng nhau trong cụm này nhưng không trùng nghĩa: danh dự là sự coi trọng mà xã hội dành cho một người, nhân phẩm là giá trị làm người tự thân. Bị bôi nhọ trước đám đông là chạm vào danh dự; bị đối xử như đồ vật là chạm vào nhân phẩm.
Pháp luật Việt Nam coi danh dự, nhân phẩm của mỗi người là bất khả xâm phạm. Tùy mức độ, hành vi xúc phạm có thể bị xử phạt hành chính, buộc xin lỗi, bồi thường; trường hợp nghiêm trọng có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Muốn biết điều luật cụ thể cho một vụ việc, cần hỏi luật sư hoặc đọc văn bản gốc.
Xúc phạm, sỉ nhục, lăng mạ, miệt thị khác nhau ra sao?
| Từ | Sắc thái | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xúc phạm | Rộng nhất; có thể cố ý hoặc vô tình, nặng hoặc nhẹ | Vô tình xúc phạm chủ nhà vì một câu đùa |
| Sỉ nhục | Cố ý làm cho người khác thấy nhục, mất mặt; nặng hơn | Bắt người ta quỳ xin lỗi giữa chợ |
| Lăng mạ | Dùng lời lẽ thô bạo, chửi rủa để hạ nhục | Lăng mạ trọng tài sau trận đấu |
| Miệt thị | Coi thường, khinh rẻ, thường nhắm vào xuất thân, ngoại hình | Miệt thị giọng nói vùng miền |
| Mạo phạm | Vô lễ với người trên hoặc điều thiêng liêng | Mạo phạm thần linh trong truyện cổ |
Có thể hình dung như các bậc thang: xúc phạm là bậc chung, sỉ nhục và lăng mạ là những cách xúc phạm có chủ đích và nặng nề hơn. Ranh giới giữa sỉ nhục và xúc phạm được tách riêng trong bài sỉ nhục và những cách làm người khác mất mặt. Từ trái nghĩa gần nhất là tôn trọng: coi trọng phần giá trị mà người kia đang giữ.
Viết về lời nói làm tổn thương người khác
Đề nghị luận về văn hóa ứng xử, về bình luận trên mạng hay về câu “Lời nói chẳng mất tiền mua” đều cần dùng đến khái niệm này. Một hướng triển khai:
- Giải thích: xúc phạm là làm tổn thương danh dự, nhân phẩm, niềm tin của người khác, có thể qua lời nói, hành động, hình ảnh.
- Biểu hiện: chế giễu ngoại hình, gọi biệt danh khó nghe, đăng ảnh xấu của bạn để câu tương tác, bình luận nặng lời dưới bài viết của người lạ.
- Tác hại: người bị xúc phạm thu mình, mất tự tin; người xúc phạm mất lòng tin của mọi người; tập thể trở nên căng thẳng.
- Bài học: nghĩ trước khi nói; biết xin lỗi khi lỡ lời; bênh vực người bị xúc phạm thay vì im lặng hùa theo.
Câu ca dao về chuyện lựa lời được giảng kỹ trong bài ý nghĩa câu Lời nói chẳng mất tiền mua, dùng làm dẫn chứng mở bài rất hợp.
Có một chỗ nhiều người dùng sai: viết “tôi xúc phạm” khi muốn nói mình bị tổn thương. Câu đúng phải là “tôi bị xúc phạm” hoặc “tôi thấy bị xúc phạm”; thiếu chữ “bị”, câu đảo ngược hẳn vai người làm và người chịu.
Khi một câu nói vượt qua lằn ranh
Xúc phạm danh dự, nhân phẩm là gì?
Là dùng lời nói, hành động, hình ảnh để hạ thấp uy tín hoặc giá trị làm người của người khác, chẳng hạn lăng mạ, bịa chuyện bôi nhọ, đăng ảnh để chế giễu. Danh dự, nhân phẩm được pháp luật che chở, nên hành vi này có thể bị xử lý tùy mức độ.
Vô tình nói một câu làm người khác buồn có phải là xúc phạm không?
Có thể. Từ này không đòi hỏi ý định xấu, nên người ta vẫn nói “tôi không có ý xúc phạm anh”. Khi nhận ra, một lời xin lỗi rõ ràng thường giải quyết được phần lớn chuyện.
Bị xúc phạm thì nên làm gì?
Trước hết giữ bình tĩnh, tránh đáp trả bằng lời lẽ tương tự. Nếu là chuyện nhỏ, nói thẳng cảm nhận của mình với người kia. Nếu nghiêm trọng hoặc lặp lại, nhất là trên mạng, nên lưu bằng chứng và nhờ thầy cô, gia đình hoặc cơ quan chức năng.
Xúc phạm tiếng Anh là gì?
Thường dùng insult (lăng nhục, nặng) hoặc offend (làm phật lòng, nhẹ hơn). “Bị xúc phạm” là be offended hay feel insulted.