Xô bồ là lẫn lộn đủ thứ, không phân biệt tốt xấu, không theo trật tự hay quy tắc nào. Từ này xưa hay dùng cho hàng hóa, cách ăn uống; còn khi nói “cuộc sống xô bồ”, người Việt muốn tả nhịp sống ồn ã, chen chúc, vội vã, nhất là ở thành phố lớn.
| Nghĩa ngắn | Lẫn lộn tốt xấu; lộn xộn, tùy tiện, không trật tự |
| Loại từ | Tính từ (có từ điển xếp là phó từ khi đứng sau động từ: ăn uống xô bồ) |
| Cách viết | Xô bồ, với chữ “x” |
| Sắc thái | Chê nhẹ; “cuộc sống xô bồ” mang ý mệt mỏi, ngán ngẩm |
Xô bồ từ sạp hàng đến giờ tan tầm
Nghĩa đầu của xô bồ nằm ở chuyện mua bán. Một mớ hàng tốt xấu để lẫn với nhau, không lựa, không phân loại, bán cả đống một giá, gọi là bán xô bồ. Từ điển ghi nghĩa này là ít dùng, nhưng nó giải thích vì sao ta vẫn nói ăn uống xô bồ: gặp gì ăn nấy, không chọn lựa, không giờ giấc.
Nghĩa thứ hai rộng hơn: không theo một trật tự, một quy tắc nào, hết sức lộn xộn, tùy tiện. Từ đây, xô bồ đi vào những kết hợp rất quen:
- Giờ tan tầm, ngã tư nào cũng xô bồ xe cộ, còi inh ỏi.
- Mạng xã hội xô bồ đủ loại tin, thật giả lẫn lộn.
- Rời quê lên phố, cô mất cả năm mới quen với nhịp sống xô bồ.
- Ăn uống xô bồ mấy tuần thi cử, cậu bé gầy rộc đi.
Danh từ hóa thì nói sự xô bồ, cái xô bồ của phố thị. Nhiều người phát âm s và x như nhau nên hay viết nhầm; cách viết đúng có ở bài phân biệt xô bồ và sô bồ.
Xô bồ, ồn ào, bon chen đứng cạnh nhau
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Xô bồ | Lẫn lộn, không trật tự, không chọn lọc | Một khu chợ xô bồ |
| Ồn ào | Chủ yếu nói về âm thanh | Quán cà phê ồn ào |
| Bon chen | Chen lấn giành phần, nhất là danh lợi | Bon chen chốn công sở |
| Hỗn tạp | Nhiều thành phần khác nhau trộn lẫn | Một đám đông hỗn tạp |
| Tấp nập | Đông vui, nhộn nhịp; sắc thái tích cực | Bến cảng tấp nập tàu thuyền |
Trái nghĩa với xô bồ là ngăn nắp, trật tự, quy củ, chọn lọc; nói về nhịp sống thì là yên bình, thanh tĩnh, khoan thai. Cùng tả phố đông, viết “tấp nập” là khen, viết “xô bồ” là chê. Đổi một chữ, đoạn văn tả cảnh đổi hẳn thái độ của người viết.
Nhịp sống xô bồ thường đi cùng quá trình đô thị hóa: người đổ về thành phố, nhà cửa, xe cộ, hàng quán chen nhau. Cũng vì vậy mà nhiều người trẻ tìm đến lối sống đơn giản của thế kỉ XXI như một cách tự cân bằng.
Chốn lao xao trong thơ Nguyễn Bỉnh Khiêm
Bốn trăm năm trước khi người ta nói “cuộc sống xô bồ”, Nguyễn Bỉnh Khiêm đã có hai câu thơ quen với học sinh lớp 10:
Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn, người đến chốn lao xao.
Trong bài bài thơ Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, “chốn lao xao” là nơi quan trường, nơi người ta giành giật danh lợi. Chữ ông dùng là lao xao, không phải xô bồ, nhưng cái chốn ấy chính là cái xô bồ theo nghĩa thứ hai: ồn ào, chen lấn, khó giữ mình. Cách nói ngược “ta dại, người khôn” là một kiểu mỉa nhẹ: cái khôn chạy theo chốn ồn ào chưa chắc đã là khôn.
Khi dẫn câu thơ này vào bài văn về sự xô bồ, nên giữ đúng chữ trong sách và nói rõ đây là thơ Nôm của Nguyễn Bỉnh Khiêm, đừng gọi nó là ca dao.
Sống giữa phố xô bồ, viết sao cho đúng?
Cuộc sống xô bồ là gì?
Là nhịp sống đông đúc, ồn ào, vội vã, nhiều thứ lẫn lộn và cuốn người ta theo. Cụm này hay dùng để tả đời sống thành phố lớn, đối lập với sự yên ả ở làng quê.
Xô bồ là tính từ hay danh từ?
Xô bồ là tính từ: phố xô bồ, chợ xô bồ. Đứng sau động từ (ăn uống xô bồ) nó bổ nghĩa cho hành động; muốn dùng như danh từ thì thêm “sự” hoặc “cái”: sự xô bồ, cái xô bồ.
Xô bồ có phải từ chê không?
Phần lớn là chê nhẹ hoặc than mệt. Nếu muốn tả một nơi đông vui theo hướng tích cực, nên chọn “tấp nập”, “nhộn nhịp”, “sầm uất”.
Xô bồ tiếng Anh là gì?
Nghĩa lẫn lộn, không chọn lọc dịch là indiscriminate hay jumbled. “Cuộc sống xô bồ” thường dịch thoáng là the hustle and bustle of city life hoặc a hectic life.