Victim blaming là việc đổ lỗi cho nạn nhân: thay vì nhìn vào người gây ra chuyện, người ta quay sang trách chính người bị hại bằng những câu kiểu “ai bảo…”, “tại nó cũng…”. Victim blaming nghĩa là gì, từ đâu ra và vì sao ta dễ buột miệng nói như vậy là những điều đáng hiểu, vì cụm từ này xuất hiện ngày càng nhiều khi mọi người bàn về các vụ lừa đảo, bắt nạt hay bạo lực trên mạng.
| Nghĩa ngắn | Đổ lỗi cho nạn nhân thay vì người gây hại |
| Gốc từ | Tiếng Anh: victim (nạn nhân) + blaming (sự đổ lỗi) |
| Cách nói tiếng Việt | Đổ lỗi cho nạn nhân, trách người bị hại |
| Sắc thái | Phê phán; dùng để gọi tên một cách phản ứng thiếu công bằng |
Victim blaming: khi lời trách đổi hướng
Trong một chuyện có người gây hại và người bị hại, lẽ thường trách nhiệm thuộc về người gây hại. Victim blaming là khi lời trách đổi hướng, rơi xuống đầu người bị hại. Có khi nói thẳng (“đáng đời, ai bảo tin người”), có khi khéo hơn, dưới dạng câu hỏi (“sao lúc đó không bỏ đi?”, “chắc phải làm gì đó thì người ta mới…”).
Tiếng Anh dùng cả hai dạng victim blaming và blaming the victim. Khi vào tiếng Việt, cụm từ chủ yếu xuất hiện trong bình luận, bài báo, các cuộc tranh luận trên mạng, và hầu như luôn mang tính phê phán: gọi một câu nói là victim blaming tức là cho rằng câu đó không công bằng với người đã chịu thiệt. Ít ai tự nhận mình “đang victim blaming”; người ta dùng từ này để chỉ ra điều đó ở lời người khác.
Cụm từ này từ đâu mà có?
Cụm blaming the victim được biết đến rộng rãi qua cuốn sách cùng tên năm 1971 của nhà tâm lý học người Mỹ William Ryan. Ryan phê phán lối giải thích các vấn đề xã hội như nghèo đói bằng khuyết điểm của chính người nghèo, trong khi bỏ qua những nguyên nhân thuộc về hoàn cảnh, về cách xã hội vận hành. Về sau, cụm từ được dùng rộng cho mọi tình huống người bị hại bị quy trách nhiệm.
Vì sao ai cũng có lúc buột miệng trách nạn nhân? Nhà tâm lý học xã hội Melvin Lerner đưa ra giả thuyết về niềm tin vào một thế giới công bằng: ta muốn tin rằng người tốt gặp điều tốt, kẻ xấu gặp điều xấu. Khi chứng kiến một người vô tội gặp nạn, niềm tin ấy lung lay, và cách dễ nhất để giữ nó là nghĩ rằng người kia hẳn đã làm gì sai. Tài liệu thuật ngữ của UN Women mô tả đây như một phản xạ tự vệ: tự nhủ “mình tránh những việc đó là sẽ an toàn”. Phản xạ này dễ hiểu, nhưng nó khiến người bị hại mất đi sự cảm thông, còn người gây hại thì được nhẹ đi phần trách nhiệm. Đó cũng là một dạng lối nghĩ lệch khi ta phán xét người khác.
Victim blaming trong bình luận, tin nhắn
Mỗi ví dụ dưới đây là một hoàn cảnh khác nhau, có câu dùng từ để chỉ ra, có câu là chính lời đổ lỗi:
- Bình luận dưới tin một người bị lừa mất tiền: “Người ta mất tiền đã đủ khổ, vào chê ‘tham thì thâm’ là victim blaming rồi đó.”
- Nhóm chat lớp: “Bạn ấy bị chọc ghẹo mà mọi người lại bảo tại bạn ấy nhạy cảm quá, nghe rất victim blaming.”
- Câu đổ lỗi điển hình sau vụ mất xe: “Ai bảo không khóa cổ, mất là phải.” Người nói không nhắc gì tới kẻ trộm.
- Bài đăng chia sẻ kinh nghiệm: “Mình kể chuyện bị lừa để mọi người tránh, mong đừng ai victim blaming nhé.”
- Tranh luận về bắt nạt học đường: “Hỏi ‘chắc em cũng gây sự trước’ khi chưa biết gì là một kiểu victim blaming.”
Viết văn bản trang trọng hay bài nghị luận thì dùng tiếng Việt: “đổ lỗi cho nạn nhân”, “quy trách nhiệm cho người bị hại”. Người vừa sập bẫy những trò lừa tiền núp bóng việc nhẹ lương cao là nhóm hay bị trách nhất, vì lời “ai bảo cả tin” nghe rất dễ nói.
Nhắc nhở an toàn khác đổ lỗi ở đâu?
Không phải lời khuyên cẩn thận nào cũng là victim blaming. Ranh giới nằm ở thời điểm nói, hướng của câu nói và việc người gây hại có còn bị nhắc tới hay không.
| Nhắc nhở an toàn | Victim blaming | |
|---|---|---|
| Thời điểm | Trước khi chuyện xảy ra, nói chung cho mọi người | Sau khi chuyện đã xảy ra, nhắm vào người bị hại |
| Hướng câu nói | Giúp người nghe tự bảo vệ | Ngụ ý người bị hại tự chuốc lấy |
| Người gây hại | Vẫn được coi là người có lỗi | Bị lờ đi hoặc được bào chữa |
| Ví dụ | “Đừng chuyển tiền cho tài khoản lạ nhé.” | “Bị lừa là tại dại, ai bảo chuyển.” |
Một mẹo nhỏ để tự kiểm tra: nếu câu mình định nói có chữ “ai bảo” hoặc “tại”, và trong câu không có ai khác ngoài người bị hại, nhiều khả năng đó là lời đổ lỗi. Với người vừa gặp chuyện, câu dễ nghe hơn hẳn là “Bạn có sao không, có cần mình giúp gì không?”.
Nếu bạn là học sinh đang bị bắt nạt hay bị làm tổn thương, rồi lại nghe người xung quanh trách ngược mình, hãy nói với cha mẹ, thầy cô hoặc một người lớn bạn tin. Trẻ em và người lớn đều có thể gọi tổng đài miễn phí 111 bảo vệ trẻ em; với những chuyện nặng nề kéo dài, gặp chuyên gia tâm lý của trường hoặc của các trung tâm tư vấn cũng là một cách để được lắng nghe.
Đổ lỗi cho nạn nhân qua bốn câu ngắn
Victim blaming nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Dịch sát là “đổ lỗi cho nạn nhân”. Đó là khi người bị hại bị trách là nguyên nhân gây ra chuyện của chính mình, trong khi người gây hại ít bị nhắc tới.
Victim blaming có giống gaslighting không?
Không. Gaslighting là thao túng để một người nghi ngờ trí nhớ, cảm nhận của chính họ, thường diễn ra trong một mối quan hệ. Victim blaming là cách người khác, kể cả người ngoài cuộc, phản ứng bằng việc trách nạn nhân. Hai thứ có thể đi cùng nhau nhưng không phải một.
Vì sao người ta hay đổ lỗi cho nạn nhân?
Một phần vì ai cũng muốn tin thế giới công bằng và mình sẽ an toàn nếu “không làm như người kia”. Một phần vì trách người bị hại dễ hơn việc đối mặt với điều đáng sợ: chuyện xấu có thể xảy ra với bất kỳ ai.
Khuyên bạn bè cẩn thận có bị coi là victim blaming không?
Không, nếu đó là lời nhắc chung, nói trước, với ý giúp nhau. Chỉ khi chuyện đã xảy ra mà ta dùng lời khuyên ấy để trách (“đã bảo rồi mà không nghe”), câu nói mới trượt sang đổ lỗi.