Mầm non là bài thơ trong phần Tự đánh giá cuối Bài 11 (Cuộc sống muôn màu), sách Tiếng Việt lớp 5 Cánh diều tập 2, trang 18–19. Bài viết giới thiệu bài thơ, gợi ý đáp án 5 câu hỏi và bài tập (có đoạn văn mẫu chứa câu ghép), kèm cách tự nhận xét.
A. Đọc và làm bài tập: Mầm non (trang 18, 19)
Bài thơ của nhà văn, nhà thơ Võ Quảng, viết theo thể thơ năm chữ, gồm bốn khổ. Có thể chia ý như sau:
- Khổ 1: cuối đông, trên cành bàng chỉ còn lác đác vài chiếc lá đỏ; một mầm non bé xíu vẫn nằm im dưới lớp vỏ.
- Khổ 2: mầm non hé mắt nhìn ra ngoài: mây trôi vội, mưa phùn bay, lá vàng rụng kín mặt đất, rừng cây trơ trụi, chú thỏ chạy trốn, cảnh vật lặng im.
- Khổ 3: một tiếng chim báo tin xuân, lập tức suối reo, chim muông ca hát rộn ràng.
- Khổ 4: nghe tiếng xuân, mầm non vội bật vỏ, vươn mình đứng dậy trong chiếc áo xanh tươi.
Giải nghĩa từ:
- Lim dim: mắt khép hờ, chưa mở hẳn.
- Hối hả: vội vàng, gấp gáp.
- Lất phất: (mưa) rơi nhẹ, hạt nhỏ, bay nghiêng theo gió.
- Cội: gốc cây.
- Róc rách: tiếng nước chảy nhẹ qua khe đá.
Gợi ý đọc: khổ 1, 2 đọc chậm, nhẹ, gợi cảnh đông vắng lặng; khổ 3, 4 đọc nhanh hơn, vui tươi, nhấn vào các từ chỉ âm thanh và hành động của mầm non.
Nội dung chính bài Mầm non
Qua hình ảnh mầm non được nhân hoá như một em bé, bài thơ tả bước chuyển kì diệu từ mùa đông sang mùa xuân: cảnh vật đang lặng lẽ, xơ xác bỗng rộn ràng khi xuân về, và mầm non bừng tỉnh, vươn lên đầy sức sống.
Câu hỏi và bài tập (trang 19)
Câu 1 (trang 19): Trong bài thơ, mầm non được nhân hoá bằng những cách nào? Tìm ý đúng:
a) Gọi sự vật bằng từ ngữ dùng để gọi người.
b) Tả sự vật bằng từ ngữ dùng để tả người.
c) Nói với sự vật như nói với người.
d) Tác giả sử dụng cả ba cách trên.
Trả lời: Chọn d. Mầm non có “mắt”, biết “lim dim”, biết nằm nép, cố nhìn, đứng dậy, khoác áo như một em bé. Tác giả gọi mầm non là “nó” và để tiếng chim cất lời báo tin xuân như người gọi nhau dậy. Cả ba cách nhân hoá đều xuất hiện.
Câu 2 (trang 19): Nhờ đâu mầm non nhận ra mùa xuân về? Tìm ý đúng:
a) Nhờ những màu sắc tươi tắn của cỏ cây, hoa lá.
b) Nhờ những cơn mưa phùn và sự im ắng của mọi vật.
c) Nhờ những âm thanh rộn ràng, náo nức của cảnh vật.
d) Nhờ có sự xuất hiện của những đám mây và chú thỏ.
Trả lời: Chọn c. Mầm non “nghe thấy” xuân về: tiếng chim báo tin, rồi suối reo, chim muông ca hát vang khắp nơi. Mưa phùn, mây bay, chú thỏ là cảnh cuối đông khi mầm còn nằm im.
Câu 3 (trang 19): Nội dung chính của bài thơ là gì? Tìm các ý đúng:
a) Miêu tả vẻ đẹp của mầm non.
b) Miêu tả sự phát triển của rừng cây.
c) Miêu tả sự chuyển mùa kì diệu của thiên nhiên.
d) Miêu tả vẻ đẹp tươi xanh, dịu dàng của mùa xuân.
Trả lời: Chọn a, c, d.
- Ý a đúng: cả bài dõi theo mầm non từ lúc nằm im dưới vỏ đến khi bật vỏ, đứng giữa trời trong màu xanh biếc. Chính câu 5 của bài cũng yêu cầu viết về vẻ đẹp, sức sống của mầm non.
- Ý c đúng: bài thơ cho thấy cảnh cuối đông xơ xác chuyển sang cảnh xuân rộn rã.
- Ý d đúng: mùa xuân đến nhẹ nhàng bằng tiếng chim, tiếng suối và màu xanh non của mầm.
- Ý b sai: bài thơ không tả rừng cây lớn lên. Ngược lại, lúc ấy “Rừng cây trông thưa thớt / Thấy chỉ cội với cành”, lá đã rụng gần hết.
Lưu ý: nhiều sách giải chọn b, c, d; có sách chỉ chọn c. Em nên dựa vào chính câu thơ để chọn: rừng cây trong bài đang trụi lá, không “phát triển”.
Câu 4 (trang 19): Từ “mầm non” trong bài thơ được dùng với nghĩa gốc hay nghĩa chuyển? Em hãy đặt một câu có từ “mầm non” được dùng theo nghĩa khác với nghĩa trong bài thơ.
Trả lời:
- Trong bài thơ, mầm non là cái mầm cây mới nhú, chưa thành lá. Đó là nghĩa gốc.
- Câu dùng nghĩa chuyển (chỉ thế hệ nhỏ tuổi, hoặc bậc học của trẻ nhỏ):
- Các bạn thiếu nhi hôm nay là lớp mầm non sẽ dựng xây quê hương mai sau.
- Sáng nào mẹ cũng đưa bé Na đến lớp mầm non gần nhà.
Câu 5 (trang 19): Viết một đoạn văn ngắn thể hiện cảm nhận của em về vẻ đẹp, sức sống của mầm non, trong đoạn văn có ít nhất một câu ghép. Chỉ ra câu ghép đó.
Trả lời: Đoạn văn nên nói được mầm non đẹp ở đâu (nhỏ bé, xanh tươi, đáng yêu như em bé) và sức sống của nó (bật vỏ, vươn lên khi xuân về). Nhớ viết ít nhất một câu có hai vế, mỗi vế có chủ ngữ và vị ngữ riêng. Đoạn văn tham khảo:
Đọc bài thơ Mầm non, em thấy thương chiếc mầm bé xíu nằm co mình suốt mùa đông lạnh. Mầm non như một em bé ngoan, mắt khép hờ, kiên nhẫn chờ đợi. Rồi tiếng chim vừa báo tin xuân, mầm non liền bật tung lớp vỏ cũ. Chiếc áo xanh biếc của mầm tươi tắn biết bao! Từ một chấm nhỏ trên cành, mầm sẽ thành chiếc lá, rồi thành tán bàng che mát sân trường. Em yêu mầm non vì nó nhỏ bé mà mạnh mẽ, luôn sẵn sàng vươn lên.
Câu ghép: Rồi tiếng chim vừa báo tin xuân, mầm non liền bật tung lớp vỏ cũ. (vế 1: tiếng chim / vừa báo tin xuân; vế 2: mầm non / liền bật tung lớp vỏ cũ; hai vế nối bằng cặp từ “vừa… liền”).
B. Tự nhận xét (trang 19)
Câu 1 (trang 19): Em đạt yêu cầu ở mức nào?
Trả lời: Em so bài làm với đáp án: câu 1 chọn d; câu 2 chọn c; câu 3 chọn a, c, d; câu 4 nói đúng nghĩa gốc và đặt được câu theo nghĩa chuyển. Câu 5 đạt khi đoạn văn nói được vẻ đẹp, sức sống của mầm non và chỉ đúng một câu ghép. Vở bài tập gợi ý thang 10 điểm: câu 1, câu 2 mỗi câu 1 điểm; câu 3 và câu 4 mỗi câu 2 điểm; câu 5: 4 điểm. Từ 9 điểm trở lên là tốt, từ 5 đến 8 điểm là đạt, dưới 5 điểm là cần cố gắng.
Câu 2 (trang 19): Em cần cố gắng thêm về mặt nào?
Trả lời: Em có thể cần:
- Đọc kĩ từng khổ thơ để biết khổ nào tả mùa đông, khổ nào tả mùa xuân.
- Nhận ra các cách nhân hoá và phân biệt nghĩa gốc, nghĩa chuyển của từ.
- Ôn câu đơn, câu ghép: tìm đủ chủ ngữ, vị ngữ của từng vế.
Ôn lại các bài đọc trong Bài 11: Quang cảnh làng mạc ngày mùa, Sắc màu em yêu, Mưa Sài Gòn, Hội xuân vùng cao.