Tố chất là những yếu tố cơ bản có sẵn trong một con người, làm nền cho khả năng về sau, như tố chất thông minh, tố chất lãnh đạo, tố chất thể lực. Nói một người “có tố chất” tức là thấy ở họ cái mầm tốt từ đầu, chưa chắc đã thành tài. Từ này hay bị lẫn với tư chất và phẩm chất.
| Nghĩa ngắn | Yếu tố cơ bản, cái nền vốn có trong con người |
| Gốc từ | Hán Việt 素質: tố (mộc, vốn có) + chất (chất, bản chất) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trung tính, thường dùng để khen hoặc đánh giá tiềm năng |
| Gần nghĩa | Tư chất, thiên bẩm, năng khiếu |
Tố chất là cái mầm hay cái quả?
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học định nghĩa tố chất rất ngắn: yếu tố cơ bản có trong con người, và cho một ví dụ dễ nhớ là đứa bé có tố chất thông minh. Chữ “cơ bản” ở đây đáng chú ý. Tố chất là phần nền, phần mầm; còn thành cây gì, cao bao nhiêu lại tùy chuyện chăm bón.
Trong đời thường, từ này xuất hiện ở ba chỗ quen thuộc:
- Nói về tính cách, khả năng: Cậu bé mới lớp 5 mà điều khiển cả nhóm rất khéo, có tố chất lãnh đạo.
- Trong thể thao: người ta nói tố chất thể lực, gồm những thứ như sức nhanh, sức mạnh, sức bền, độ khéo léo, độ dẻo. Huấn luyện viên chọn vận động viên trẻ thường xem các tố chất này trước tiên.
- Trong tuyển dụng, nghề nghiệp: Làm bán hàng cần tố chất kiên nhẫn và chịu được lời từ chối. Ở đây chữ tố chất đã giãn nghĩa, gần với “phẩm chất cần có”.
Cách dùng thứ ba khá phổ biến trên báo tuyển dụng, nhưng khi viết cẩn thận nên phân biệt: thứ vốn có thì gọi là tố chất; thứ phải học mới có thì nên gọi là kỹ năng.
Tố chất, tư chất, phẩm chất: ba chữ chất khác nhau
| Từ | Nhấn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tố chất | Yếu tố nền có sẵn, nói chung cả trí tuệ, thể lực, tính cách | Tố chất thể lực tốt; tố chất nghệ sĩ |
| Tư chất | Tính chất có sẵn của một người, thường nói về trí tuệ | Tư chất thông minh, học đâu nhớ đấy |
| Phẩm chất | Cái làm nên giá trị con người, chủ yếu về đạo đức, hình thành qua rèn luyện | Phẩm chất trung thực, nhân hậu |
| Thiên bẩm | Bẩm chất tốt do trời phú, nhấn mạnh tính bẩm sinh | Thiên bẩm âm nhạc |
| Kỹ năng | Khả năng có được nhờ học và luyện tập | Kỹ năng thuyết trình |
Tố chất và tư chất gần nhau nhất, nhiều khi thay được cho nhau. Khác biệt nằm ở phạm vi: tư chất hay đi với trí tuệ, còn tố chất rộng hơn, dùng được cho cả cơ bắp lẫn khí chất. Ai muốn đi sâu chuyện “trời cho” và “tự luyện” có thể đọc thêm bài chữ khiếu trong năng khiếu và bài phân biệt phẩm chất với năng lực.
Trái nghĩa trực tiếp thì không có một từ đơn. Muốn nói ngược lại, người ta thường dùng cụm như thiếu tố chất, không có năng khiếu.
Có tố chất mà không rèn thì sao?
Đề nghị luận hay đặt câu hỏi kiểu “Thành công do bẩm sinh hay do rèn luyện?”. Chữ tố chất là chìa khóa để trả lời đề ấy mạch lạc. Một khung ý có thể dùng:
- Thừa nhận tố chất là có thật: có người sinh ra đã nhanh nhạy với con số, có người có giọng hát tốt. Đó là lợi thế xuất phát.
- Nhưng tố chất chỉ là mầm: không học, không luyện, mầm có thể thui chột. Lớp nào cũng từng có một bạn “học không cần cố” ở tiểu học, lên cấp ba thì tụt lại vì chưa bao giờ quen ngồi làm bài khó.
- Người ít tố chất vẫn có đường đi: kỹ năng học được, thói quen rèn được, và sự bền bỉ nhiều lúc bù được phần thiếu.
- Bài học: đừng tự cao vì “có tố chất”, cũng đừng tự ti vì “không có tố chất”.
Ý thứ hai nối thẳng sang một từ khác: tài năng bị thui chột chính là số phận của tố chất không được nuôi dưỡng.
素質: chữ tố vốn là tơ trắng
Chữ tố (素) Thiều Chửu giảng nghĩa đầu tiên là tơ trắng, rồi rộng ra là trắng, mộc, chưa nhuộm, chưa tô vẽ. Người có lòng trong sạch cũng được gọi bằng chữ ấy, như tố tâm. Họ từ quen thuộc: tố nữ, yếu tố, nguyên tố. Chữ chất (質) là chất, bản chất, như trong vật chất, chất lượng, khí chất.
Ghép lại, 素質 trong sách xưa có nghĩa là nền trắng, sắc mộc, và cũng là bản chất vốn có của sự vật. Nghĩa tiếng Việt giữ đúng ý cuối: cái nền mộc chưa qua tô điểm. Hình ảnh tấm lụa trắng chưa nhuộm khá hợp: chất lụa tốt hay xấu đã có sẵn, còn màu gì là do người nhuộm. Một câu dùng gọn: Con bé có tố chất của người kể chuyện, chỉ cần ai đó dạy nó viết.
Tố chất trong phỏng vấn, trong lớp và trên sân tập
Tố chất nghĩa là gì trong tuyển dụng?
Nhà tuyển dụng dùng chữ này để chỉ những nét tính cách hoặc năng lực nền mà họ mong ứng viên có sẵn, như sự kiên nhẫn, óc quan sát, khả năng chịu áp lực. Các thứ này khó dạy trong vài tuần, khác với kỹ năng dùng phần mềm.
Tố chất lãnh đạo là gì?
Là những nét nền giúp một người dễ dẫn dắt người khác: dám quyết, biết lắng nghe, giữ bình tĩnh khi nhóm rối. Có tố chất lãnh đạo chưa phải đã giỏi lãnh đạo; kinh nghiệm mới làm nên người lãnh đạo thật.
Tố chất có rèn luyện được không?
Phần bẩm sinh thì không đổi được nhiều, nhưng phần lớn tố chất đều phát triển hoặc mai một theo cách ta sống. Tố chất thể lực là ví dụ rõ: sức bền tăng hẳn sau vài tháng chạy đều.
Tố chất tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh: qualities hoặc attributes khi nói về con người, aptitude khi nhấn vào năng khiếu, physical qualities trong thể thao.