Thiên Trường vãn vọng, bài tứ tuyệt chữ Hán của vua Trần Nhân Tông, được học trong chủ đề Vẻ đẹp cổ điển (Bài 2) sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức (tập một). Chỉ với bốn câu thơ bảy chữ, nhà vua – thi sĩ đã vẽ nên bức tranh làng quê lúc chiều buông, thanh bình và đậm hồn dân tộc. Dưới đây là phiên âm, bản dịch, lời giải nghĩa cùng những kiến thức cần nắm về tác giả và tác phẩm, kèm sơ đồ tư duy.
Nội dung bài thơ Thiên Trường vãn vọng
Bài thơ có nhan đề dịch là “Ngắm cảnh Thiên Trường trong buổi chiều tà”. Dưới đây là phần phiên âm, bản dịch thơ và lời giải nghĩa từng câu; phần đọc hiểu đầy đủ em xem ở bài soạn bài Thiên Trường vãn vọng.
Phiên âm
Thôn hậu thôn tiền đạm tự yên,
Bán vô bán hữu tịch dương biên.
Mục đồng địch lí quy ngưu tận,
Bạch lộ song song phi hạ điền.
Dịch thơ
Trước xóm sau thôn tựa khói lồng,
Bóng chiều dường có lại dường không.
Mục đồng sáo vẳng, trâu về hết,
Cò trắng từng đôi liệng xuống đồng.
Giải nghĩa từng câu
- Câu 1: Khắp xóm trước làng sau, mọi vật nhạt nhòa như được phủ một lớp khói mỏng (đạm: nhạt; yên: khói).
- Câu 2: Ở phía mặt trời đang lặn, cảnh vật lúc ẩn lúc hiện, khi rõ khi mờ (bán vô bán hữu: nửa không nửa có; tịch dương: nắng chiều, mặt trời lúc sắp lặn).
- Câu 3: Theo tiếng sáo, lũ trẻ chăn trâu đã dắt cả đàn trâu về làng (mục đồng: trẻ chăn trâu; địch: ống sáo; quy ngưu: đưa trâu trở về).
- Câu 4: Những con cò trắng bay thành từng cặp, sà xuống cánh đồng (bạch lộ: cò trắng; hạ điền: xuống ruộng).
Thông tin tác giả Trần Nhân Tông
Trần Nhân Tông (1258 – 1308), húy là Trần Khâm, con cả vua Trần Thánh Tông, giữ ngôi thứ ba trong các đời vua nhà Trần. Ông lên ngôi năm 1278 và cùng vua cha lãnh đạo quân dân Đại Việt hai lần đánh bại quân Nguyên – Mông (năm 1285 và 1287 – 1288). Sau chiến tranh, ông chăm lo khôi phục sản xuất, ổn định đời sống nhân dân, được sử sách ca ngợi là bậc minh quân khoan hòa, nhân hậu.
Năm 1293, ông nhường ngôi cho con là Trần Anh Tông, làm Thái thượng hoàng. Năm 1299, ông xuất gia tu hành trên núi Yên Tử và trở thành Sơ tổ Thiền phái Trúc Lâm – một dòng Phật giáo mang bản sắc Việt. Ông mất năm 1308 tại am Ngọa Vân (Yên Tử).
Sự nghiệp văn chương. Trần Nhân Tông là một trong những nhà thơ tiêu biểu thời Trần, sáng tác cả bằng chữ Hán và chữ Nôm. Ngoài những bài thơ chữ Hán viết về thiên nhiên, đất nước, ông còn để lại hai tác phẩm chữ Nôm nổi tiếng là Cư trần lạc đạo phú và Đắc thú lâm tuyền thành đạo ca. Nhiều tập thơ văn của ông được ghi nhận trong thư tịch cổ nhưng phần lớn đã thất lạc.
Phong cách thơ. Thơ Trần Nhân Tông thấm đẫm tình yêu quê hương, mang hào khí Đông A; tình cảm tinh tế, ngôn ngữ hàm súc. Hình ảnh thơ ông thường giản dị, gần gũi mà vẫn gợi chiều sâu, cho thấy một tâm hồn thiền sư biết say mê cái đẹp của cuộc sống thường ngày.
Thông tin tác phẩm Thiên Trường vãn vọng
Ý nghĩa nhan đề Thiên Trường vãn vọng
Nhan đề gồm ba thành tố: Thiên Trường là tên vùng đất, vãn là buổi chiều, vọng là trông ra xa, ngắm nhìn. Nhan đề vì vậy cho biết địa điểm, thời gian và tư thế của chủ thể trữ tình: nhà thơ đứng ở Thiên Trường lúc chiều muộn, phóng tầm mắt ngắm cảnh quê. Ở chương trình cũ, bài thơ được giới thiệu với nhan đề dịch nghĩa là Buổi chiều đứng ở phủ Thiên Trường trông ra.
Hoàn cảnh sáng tác Thiên Trường vãn vọng
Thiên Trường vốn là hương Tức Mặc, quê gốc của họ Trần; năm 1262 được đổi thành phủ Thiên Trường. Nơi đây có hành cung để các vua Trần về nghỉ ngơi, mỗi lần về thường để lại thơ. Vùng đất này thuộc tỉnh Nam Định cũ (từ năm 2025 thuộc tỉnh Ninh Bình). Bài thơ ra đời trong một chuyến nhà vua trở về quê cũ. Thời điểm sáng tác chưa xác định chính xác, nhiều nhà nghiên cứu cho rằng bài thơ ra đời sau thắng lợi trước quân Nguyên lần thứ ba, khi cuộc sống thanh bình đã trở lại với làng quê.
Thiên Trường vãn vọng thuộc thể thơ gì?
Bài thơ viết bằng chữ Hán, theo thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật. Dấu hiệu nhận biết:
- Bốn câu, mỗi câu bảy chữ.
- Gieo một vần bằng (yên – biên – điền) ở các câu một, hai và bốn.
- Chữ thứ hai câu đầu (hậu) là thanh trắc nên bài làm theo luật trắc; các câu niêm, đối đúng luật (câu 1 niêm với câu 4, câu 2 niêm với câu 3).
- Nhịp phổ biến 4/3, có tiểu đối trong câu.
Phương thức biểu đạt
Biểu cảm kết hợp miêu tả: nhà thơ tả cảnh chiều quê để bộc lộ tình cảm gắn bó với quê hương, với cuộc sống bình yên của nhân dân.
Bố cục Thiên Trường vãn vọng có mấy phần?
Bài thơ thường được chia làm 2 phần:
- Phần 1 (hai câu đầu): làng xóm Thiên Trường chìm trong khói sương lúc chiều tà, mờ ảo, nửa thực nửa hư.
- Phần 2 (hai câu cuối): hình ảnh con người và sinh vật nơi đồng quê – trẻ chăn trâu thổi sáo dắt trâu về, từng đôi cò trắng sà xuống ruộng.
Em cũng có thể chia theo kết cấu tứ tuyệt: câu 1 (khai), câu 2 (thừa), câu 3 (chuyển), câu 4 (hợp).
Giá trị nội dung
- Bài thơ vẽ nên bức tranh chiều quê Thiên Trường yên bình, thơ mộng: khói sương bảng lảng, bóng chiều chập chờn, tiếng sáo mục đồng, đàn cò trắng.
- Cảnh trầm lặng mà không hiu hắt, vì thấp thoáng bóng dáng con người sống hài hòa giữa cảnh vật – dấu hiệu của một thời thái bình sau chiến tranh.
- Qua đó, ta thấy tâm hồn nhạy cảm của nhà thơ và tình yêu quê hương thắm thiết của một vị vua: dù ở ngôi cao vẫn gần gũi, thiết tha với làng quê dân dã.
Giá trị nghệ thuật
- Thể thất ngôn tứ tuyệt hàm súc, lời ít ý nhiều.
- Phép điệp kết hợp đối trong câu (thôn hậu đi với thôn tiền; bán vô đi với bán hữu) tạo nhịp thơ cân đối, mở rộng không gian.
- Bút pháp chấm phá, lấy động tả tĩnh: tiếng sáo, cánh cò làm nổi bật sự yên ả của buổi chiều.
- Hình ảnh gần gũi, thuần Việt (thôn xóm, trẻ chăn trâu, cò trắng), vừa cổ điển vừa đậm hồn quê.
- Kết hợp hài hòa giữa màu sắc, âm thanh và đường nét, tạo nên bức tranh thơ giàu chất hội họa.
Sơ đồ tư duy Thiên Trường vãn vọng
Lời kết
Thiên Trường vãn vọng cho thấy một Trần Nhân Tông rất gần gũi: không phải vị vua trên ngai vàng mà là người con trở về quê, lặng ngắm khói chiều, nghe tiếng sáo trẻ chăn trâu. Khi ôn tập, em cần nhớ tác giả, hoàn cảnh sáng tác, thể thất ngôn tứ tuyệt Đường luật, bố cục hai phần cùng vẻ đẹp cổ điển mà gần gũi của bức tranh chiều quê.
Xem thêm: