Huyện Trìa xử án là đoạn trích tiêu biểu của vở tuồng đồ Nghêu, Sò, Ốc, Hến, được học ở Bài 5 “Nghệ thuật truyền thống” sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo (tập một). Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tác giả dân gian và đặc trưng tuồng đồ, xuất xứ, vị trí đoạn trích, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật, sơ đồ tư duy và tóm tắt cả vở tuồng.
Nội dung văn bản Huyện Trìa xử án
Văn bản trong SGK là một cảnh xử kiện ở huyện đường, lời thoại gần như hoàn toàn viết bằng văn vần theo lối nói lối của tuồng. Dưới đây là phần lược thuật theo lượt lời, kèm những câu tiêu biểu; toàn văn và phần trả lời câu hỏi em xem trong bài soạn bài Huyện Trìa xử án.
Huyện Trìa xưng danh. Vừa ra sân khấu, quan huyện tự giới thiệu mình với khán giả:
Tri huyện Trìa là mỗ
Nội hạt tiếng khen khen ta:
Cầm đường ngày tháng vào ra,
Hoa nguyệt hôm mai thong thả.
Ông ta than chuyện nhà vì “Giận mụ huyện hay ghen”, rồi thản nhiên khoe cách làm quan: “Luật không hay (thời ta) xử theo trí, / Thẳng tay một mực ăn tiền”, đơn từ thì “Nhắm mắt đánh đòn phát lạc”, còn quà cáp của dân thì “Đồ hành khiển nhiều mâm cũng đặng”.
Đề Hầu trình vụ án. Viên đề lại bẩm có bọn “Trộm của Trùm Sò đêm trước / Vu cho Thị Hến hôm qua”, nay bị bắt tới huyện nha. Nghe Đề Hầu nói, Huyện Trìa gạt đi, chê lão “hay nói bậy”, rồi cho Thị Hến và Trùm Sò trình bày.
Hai bên khai. Thị Hến kể nỗi “ức oan”, nhắc thân phận góa bụa và chối việc mua đồ gian: “Mua của chiên việc ấy vốn không / Vì ai giận nên khai rằng có”. Trùm Sò khai ngắn gọn: “Mồng một mất đồ hôm nọ, / Mồng hai nhìn thấy đặng đây”, xin quan tra hỏi.
Quan thiên vị ra mặt. Huyện Trìa kêu “Ngồi lâu thời mỏi”, bảo Thị Hến khai trước rồi quay sang tỏ tình với nàng: “Thấy đơn cô chút chạnh lòng thương”, dặn nàng năng lên hầu quan thì chẳng ai dám “nói vu oan gieo hoạ”. Thị Hến khéo léo đáp lời, còn Đề Hầu đứng riêng một bên, bực bội nói thầm: “Mụ đà nên tệ / Ông Huyện cũng xằng”. Ngay sau đó, Đề Hầu lại đổi giọng, cho rằng “Thị Hến oan, tình hình tỏ rõ”.
Phán quyết. Dựa vào tờ khai do Đề Hầu làm, Huyện Trìa phán Trùm Sò “Ỷ phú gia hống hách, / Hiếp quả phụ thân cô”, xử “Tội cả vợ lẫn chồng” rồi lại tỏ ra rộng lượng “(Thôi) Ta thứ liền ông, liền mụ”. Vợ chồng Trùm Sò kêu “Trời cao kêu chẳng thấu” và lui về, còn Thị Hến cảm tạ, hẹn “Hồi gia nội sẽ toan báo đáp”.
Tác giả dân gian và nghệ thuật tuồng đồ
Huyện Trìa xử án không có tác giả cụ thể. Nghêu, Sò, Ốc, Hến là vở tuồng khuyết danh, do nghệ nhân dân gian sáng tác, được lưu truyền qua biểu diễn và truyền miệng nên có nhiều dị bản. Khi làm bài, em ghi tác giả là “tác giả dân gian” hoặc “khuyết danh”. Về sau, vở tuồng được các nhà nghiên cứu sưu tầm, chỉnh lí; bản do Hoàng Châu Ký chỉnh lí năm 1957 là bản được biết đến rộng rãi (sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức trích từ bản này).
Tuồng (còn gọi là hát bội, hát bộ) là loại hình sân khấu truyền thống của người Việt, kết hợp hát, nói lối, múa và âm nhạc. Người ta thường chia tuồng thành hai dòng lớn: tuồng thầy (tuồng pho, tuồng cung đình) mang âm hưởng bi hùng, xoay quanh chuyện trung – nịnh, nước nhà; và tuồng đồ (tuồng hài) lấy chuyện đời thường ở làng xã, nhân vật là người bình dân hoặc chức sắc địa phương, nhằm tạo tiếng cười châm biếm.
Nghêu, Sò, Ốc, Hến thuộc dòng tuồng đồ và được xem là một trong những vở đặc sắc nhất. Đặc trưng thể loại hiện rõ trong đoạn trích: nhân vật đặt tên theo con vật nhỏ ven biển (trìa, hàu, sò, hến…); nhân vật tự xưng danh với khán giả; lời thoại văn vần, câu ngắn, nhịp nhanh, dễ thuộc; có những tiếng đệm đặt trong ngoặc đơn như “(Thời)”, “(Em)”, “(Mà)” để người diễn lấy hơi, nhấn giọng; ngôn ngữ xen từ địa phương miền Trung như “mô”. Tiếng cười bật ra từ chính lời tự khai của các nhân vật chứ không cần lời bình của tác giả.
Thông tin tác phẩm Huyện Trìa xử án
Các mục dưới đây được sắp theo những câu hỏi học sinh hay tìm khi chuẩn bị bài.
Huyện Trìa xử án được trích từ đâu?
Văn bản trích từ vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến, in trong Tổng tập Văn học Việt Nam, tập 12, Trung tâm Khoa học Xã hội và Nhân văn Quốc gia, NXB Khoa học Xã hội, 2000, trang 534 – 538. Nhan đề “Huyện Trìa xử án” do người biên soạn sách đặt.
Vị trí đoạn trích trong vở tuồng
Đoạn trích là lớp XIII của vở tuồng – cảnh xử án thứ nhất, khi vụ mất trộm nhà Trùm Sò được đưa lên huyện. Cũng trong Bài 5 sách Chân trời sáng tạo, văn bản đọc mở rộng Huyện Trìa, Đề Hầu, Thầy Nghêu mắc lỡm Thị Hến (lớp XIX) kể tiếp phần sau: chính những kẻ từng xử kiện lại bị Thị Hến bày mưu cho “tự xử” nhau ngay tại nhà nàng.
Thể loại và phương thức biểu đạt
- Thể loại: tuồng đồ (tuồng hài) – kịch bản sân khấu dân gian.
- Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp biểu cảm, thể hiện qua lời thoại của nhân vật.
- Lời thoại gồm đối thoại (Huyện Trìa – Đề Hầu, Huyện Trìa – Thị Hến), độc thoại, bàng thoại (lời xưng danh, lời nói riêng của Đề Hầu) và chỉ dẫn sân khấu như “(Hạ)”, “(riêng)”.
Các nhân vật trong Huyện Trìa xử án
- Huyện Trìa: tri huyện, người xử án; tự đắc, tham tiền, háo sắc, sợ vợ.
- Đề Hầu: viên đề lại giúp việc quan huyện, lúc buộc tội lúc bênh Thị Hến, gió chiều nào che chiều ấy.
- Thị Hến: người đàn bà góa bị kiện mua đồ trộm, khéo ăn nói, biết lợi dụng lòng ham sắc của quan.
- Vợ chồng Trùm Sò: nhà giàu bị mất trộm, đi kiện mà cuối cùng lại bị quy tội.
Tên nhân vật đều là tên các loài nhuyễn thể nhỏ ở vùng nước lợ ven biển. Cách đặt tên ấy vừa gần gũi với người xem dân dã, vừa ngầm hạ bệ những kẻ có chức có quyền.
Bố cục Huyện Trìa xử án có mấy phần?
Các tài liệu phổ biến chia văn bản thành 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “bày ngay, bày thiệt, (nào!)”): Huyện Trìa xưng danh, bộc lộ tính cách; Đề Hầu trình vụ án.
- Phần 2 (còn lại): cuộc xử án của Huyện Trìa – lời khai của Thị Hến và Trùm Sò, sự thiên vị của quan, phán quyết và phản ứng của các bên.
Nếu bám theo diễn biến phiên tòa, em có thể chia 3 phần: Huyện Trìa xưng danh – hai bên trình bày và quan tỏ tình ý với Thị Hến – phán quyết cùng lời than của vợ chồng Trùm Sò, lời tạ ơn của Thị Hến.
Tóm tắt văn bản Huyện Trìa xử án
Huyện Trìa ra công đường, tự khoe mình là quan được dân khen nhưng xử kiện theo tiền và theo ý mình. Đề Hầu trình vụ nhà Trùm Sò mất trộm, tang vật tìm thấy ở nhà Thị Hến. Thị Hến kêu oan, Trùm Sò khẳng định đã nhận đúng đồ của mình. Thấy Thị Hến xinh đẹp, Huyện Trìa bỏ qua chứng cứ, ngọt nhạt dặn nàng năng lên hầu quan; Đề Hầu bực bội nhưng rồi cũng quay ra bênh nàng. Cuối cùng quan phán vợ chồng Trùm Sò có tội ỷ giàu hiếp đáp đàn bà góa, rồi “tha” cho họ. Vợ chồng Trùm Sò ngậm ngùi ra về, Thị Hến cảm tạ quan và hẹn sẽ báo đáp.
Giá trị nội dung
- Vạch trần bộ mặt tham nhũng, háo sắc, xử kiện tùy tiện của quan lại địa phương trong xã hội phong kiến qua chân dung Huyện Trìa và Đề Hầu.
- Phơi bày nghịch lí của chốn công đường: người mất của đi kiện lại thành kẻ có tội, lẽ phải bị đồng tiền và nhan sắc chi phối.
- Thể hiện thái độ châm biếm sâu cay của tác giả dân gian, đồng thời bày tỏ nỗi ngán ngẩm của người dân trước cảnh “cửa quan” bất công.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật bằng chính lời tự xưng danh: nhân vật “tự tố cáo” mình trước khán giả, tạo tiếng cười bất ngờ.
- Tình huống kịch giàu tính trào phúng: phiên tòa đáng lẽ tìm lẽ phải lại biến thành nơi quan tán tỉnh bị đơn.
- Ngôn ngữ kịch đa dạng: đối thoại, độc thoại, bàng thoại, chỉ dẫn sân khấu; lời thoại văn vần, nhịp ngắn, xen tiếng đệm trong ngoặc đơn.
- Ngôn ngữ dân gian mộc mạc, dùng thành ngữ (“cua nói có, vọ nói không”), từ địa phương và những câu chữ Hán nửa vời để giễu cợt sự học đòi của quan.
Ý nghĩa nhan đề Huyện Trìa xử án
Nhan đề nêu nhân vật trung tâm và sự việc chính. “Xử án” lẽ ra là việc nghiêm trang, gắn với công lí, nhưng đặt bên cái tên “Huyện Trìa” – tên một loài ốc nhỏ – thì đã hàm ý giễu cợt. Đọc hết đoạn trích, người đọc thấy phiên xử chẳng tìm ra sự thật nào, chỉ phơi bày chân dung của chính kẻ cầm cân nảy mực.
Sơ đồ tư duy Huyện Trìa xử án
Tóm tắt vở tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến
Tích tuồng Nghêu, Sò, Ốc, Hến có nhiều dị bản, khác nhau ở tên và vai trò một số nhân vật cũng như đoạn kết. Hai mẫu dưới đây giúp em nắm cốt truyện chung để hiểu vì sao phiên xử ở huyện đường lại nực cười như vậy; các mẫu tóm tắt riêng đoạn trích có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Nghêu, Sò, Ốc, Hến ngắn gọn
Ốc, kẻ chuyên trộm cắp, cùng thầy bói Nghêu vào ăn trộm nhà Trùm Sò giàu có rồi đem đồ bán cho Thị Hến, một người đàn bà góa trẻ đẹp. Trùm Sò tìm thấy tang vật ở nhà Hến, việc bị đưa lên huyện. Tại công đường, quan huyện và thầy đề mê nhan sắc Thị Hến nên xử cho nàng vô sự, còn người mất của lại thiệt thòi. Về sau, những kẻ có chức quyền cùng tìm đến nhà Hến ve vãn và bị nàng bày mưu cho bẽ mặt.
Mẫu 2 – Tóm tắt Nghêu, Sò, Ốc, Hến đầy đủ
Mẫu này dựa theo phần giới thiệu vở tuồng in trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (bản chỉnh lí của Hoàng Châu Ký).
Một đêm, Ốc – kẻ chuyên nghề “đào ngạch” – cùng thầy bói Nghêu lẻn vào nhà Trùm Sò, một địa chủ giàu có, để ăn trộm. Nghêu bị bắt, còn Ốc chạy thoát. Khi Ốc đem đồ trộm bán cho Thị Hến, người đàn bà góa chồng làm nghề buôn bán, thì Trùm Sò và lí trưởng dẫn người ập đến bắt quả tang. Lí trưởng nhân dịp này đòi Thị Hến đút lót nhưng không được, thế là cả bọn kéo nhau lên huyện.
Ở huyện đường, quan chỉ nghĩ cách ăn tiền: Ốc bị tù, Nghêu và lí trưởng bị đòn, lí trưởng và Trùm Sò còn phải chi tiền lót tay. Riêng Thị Hến nhờ nhan sắc mà chẳng những không bị hạch tội, lại còn được tri huyện và đề lại để ý, hẹn hò. Rốt cuộc, tri huyện, đề lại và lí trưởng cùng rơi vào bẫy của Thị Hến khi chạm mặt nhau tại nhà nàng, rồi bị các bà vợ kéo đến đánh ghen một trận tơi bời.
Ở văn bản Huyện Trìa, Đề Hầu, Thầy Nghêu mắc lỡm Thị Hến trong sách Chân trời sáng tạo, người thứ ba là Thầy Nghêu thay cho lí trưởng, và Thị Hến dẫn dắt để ba kẻ háo sắc tự nói ra tội của nhau. Sự khác biệt ấy cho thấy tuồng đồ được lưu truyền và biến đổi linh hoạt qua từng gánh hát.
Lời kết
Huyện Trìa xử án cho thấy sức sống của tuồng đồ: chỉ bằng vài lượt lời văn vần, tác giả dân gian đã dựng nên một phiên tòa lộn ngược, nơi người mất của thành kẻ có tội và quan tòa tự khai ra thói tham, thói háo sắc của mình. Khi ôn tập, em cần nhớ xuất xứ (lớp XIII, Tổng tập Văn học Việt Nam tập 12), đặc trưng tuồng đồ, các loại lời thoại và thái độ châm biếm của tác giả dân gian.
Xem thêm: