Đồ gốm gia dụng của người Việt là văn bản thông tin của họa sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa Phan Cẩm Thượng, thuộc Bài 4 (Nét đẹp văn hóa và cảnh quan) sách Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo, tập một. Bài viết dưới đây tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung văn bản, tiểu sử tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, cách trình bày thông tin, giá trị nội dung – nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Đồ gốm gia dụng của người Việt
Văn bản là phần trích (có lược bớt) từ một cuốn sách xuất bản năm 2018, còn thuộc diện bảo hộ quyền tác giả, vì vậy Văn VN chỉ lược thuật nội dung và trích vài cụm từ ngắn. Phần trả lời câu hỏi SGK (trang 90 – 93), em xem bài soạn bài Đồ gốm gia dụng của người Việt.
Đoạn mở đầu – vấn đề thuyết minh. Tác giả phân biệt hai loại đồ đất nung trong nhà: đồ sành (nồi niêu, chum vại) gần như giữ nguyên dáng vẻ qua cả nghìn năm, còn đồ gốm sứ nhỏ thì luôn biến đổi. Riêng chiếc bát dùng để ăn cơm thì thay đổi theo từng thời, và mỗi kiểu dáng lại cho thấy thói quen sinh hoạt của người thời ấy.
Lịch sử chiếc bát. Theo phỏng đoán của tác giả, trước khi có bát gốm, người xưa đựng thức ăn bằng vỏ dừa, vỏ trai, vỏ sò, rồi bằng bát gỗ. Bát thuyền tìm thấy trong mộ thời Hán mô phỏng lòng bàn tay, giống chiếc thuyền thúng; các loại bát khác có dung tích bằng hai bàn tay chụm lại khi vốc nước uống – đó là cỡ bát ăn cơm phổ biến đến nay. Nhưng con người không chịu mô phỏng mãi: bát phủ men đen, men ngọc của nhà Lý cùng bát đàn thời Hậu Lê đều loe miệng, thót đáy như chiếc nón (dáng nón cũng dễ vuốt trên bàn xoay hơn); bát hoa lam thời Trần thì cong đều và có chân cao; kết hợp hai kiểu ấy, người thợ tạo ra chiếc bát chiết yêu thanh thoát, thịnh hành ở thế kỉ XVIII – XIX.
Đồ gốm thời Lý – Trần và bữa cơm dân dã. Nói về gốm dùng trong nhà thời Lý – Trần, tác giả tỏ ra kinh ngạc vì chúng sang trọng, tao nhã đến khó tin: những chiếc chậu, chiếc âu nay được giữ gìn như cổ vật thì ngày xưa chỉ để rửa chân tay. Ở nông thôn, mỗi gia đình trung bình có một chạn bát đĩa dùng hằng ngày và vài rổ bát cất riêng cho cỗ bàn. Một bữa cơm chỉ cần bát, đĩa, ang, âu, đôi đũa cả, cái muôi gỗ, gần như không dùng thìa; tối đến người ta bắc chõng ra sân, ngồi ghế đẩu quanh mâm. Loại gốm dân dụng này men trắng ngà hoặc ánh xanh, hoa văn thưa, thân mỏng nên dễ vỡ, đất chưa thật mịn nhưng bù lại rất rẻ.
Xu hướng riêng từ sau thế kỉ XV. Bát Tràng đã làm gốm men lam từ cuối đời Trần, đồ đẹp tiến vua, phần còn lại bán ra chợ. Sau thế kỉ XV, đồ dân gian và đồ cung đình mỗi ngày một xa nhau: triều đình mở lò riêng, đặt hàng có đề chữ “Nội phủ”, thậm chí sang Trung Hoa đặt mua. Dân thành thị cũng ưa dùng đồ nhập từ Trung Hoa và đồ Nội phủ, khiến thị trường gốm ở phố khác hẳn ở làng. Bữa ăn thành thị nhiều món nên đồ đựng cũng phong phú: đĩa lớn đựng gà, cá rán, âu canh, bát nước chấm, đĩa chanh ớt, nậm rượu, chén tống, liễn, tô…
Thông tin tác giả Phan Cẩm Thượng
Phan Cẩm Thượng sinh năm 1957, là họa sĩ, nhà nghiên cứu mỹ thuật và văn hóa Việt Nam. Ông theo học và từng giảng dạy lịch sử mỹ thuật ở trường mỹ thuật tại Hà Nội, sau đó dành nhiều năm đi khảo sát văn hóa làng quê, đình chùa khắp các vùng miền.
Trong hội họa, ông theo đuổi lối vẽ trên giấy dó, lụa và làm tranh khắc gỗ, lấy cảm hứng từ nghệ thuật dân gian, sinh hoạt làng xã và nghi lễ Phật giáo; tranh của ông từng được trưng bày ở nhiều nước. Trong nghiên cứu, ông viết nhiều sách về mỹ thuật và đời sống người Việt, tiêu biểu là Nghệ thuật ngày thường, Tập tục đời người, Văn minh vật chất của người Việt cùng công trình nghiên cứu về chùa Bút Tháp.
Phong cách viết của Phan Cẩm Thượng có sự kết hợp giữa tư liệu khảo cứu với con mắt của người làm nghệ thuật: ông nhìn những đồ vật bình thường nhất (cái bát, cái chõng, cái ghế đẩu) như những chứng tích văn hóa, từ đó đọc ra lối sống, thẩm mỹ và quan hệ xã hội của người Việt qua từng thời kì.
Thông tin tác phẩm Đồ gốm gia dụng của người Việt
Xuất xứ văn bản Đồ gốm gia dụng của người Việt
Theo SGK, văn bản in trong cuốn Văn minh vật chất của người Việt (NXB Thế giới, 2018, tr. 228 – 230). Cuốn sách dày hơn 600 trang, in lần đầu năm 2011 (NXB Tri thức), được tái bản năm 2018 và đạt giải B Giải thưởng Sách Quốc gia năm 2021. Sách khảo cứu nhiều mặt của đời sống vật chất người Việt: đồ gia dụng mây tre, gỗ, gốm, kim khí; chuyện ăn uống; đồ thờ, trang sức; y phục, công cụ lao động, kiến trúc… Đoạn SGK trích có lược bớt, chỗ lược được đánh dấu bằng dấu ngoặc vuông.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: văn bản thông tin (thuyết minh về lịch sử và cách sử dụng đồ gốm gia dụng).
- Phương thức biểu đạt chính: thuyết minh; xen yếu tố miêu tả (dáng bát, men gốm), biểu cảm (sự ngạc nhiên, trân trọng) và nghị luận (các phỏng đoán, nhận xét của tác giả).
- Phương tiện phi ngôn ngữ: nhiều ảnh minh họa đồ gốm qua các thời kì kèm chú thích.
Bố cục – Đồ gốm gia dụng của người Việt có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “tập tục ăn ở khác nhau”): nêu vấn đề – đồ gốm sứ cỡ nhỏ trong gia đình có lịch sử riêng, tiêu biểu là cái bát ăn cơm.
- Phần 2 (từ “Tiền thân của cái bát” đến hết đoạn nói về bát chiết yêu): tiền thân và sự biến đổi hình dáng của chiếc bát qua các thời kì.
- Phần 3 (từ “Đồ gốm gia dụng thời Lý – Trần” đến “đất không tinh, nhưng giá rẻ”): vẻ sang trọng của gốm Lý – Trần và đồ gốm dùng trong bữa cơm nông thôn.
- Phần 4 (từ “Ngay từ cuối thời Trần” đến hết): xu hướng riêng từ sau thế kỉ XV – đồ dân gian và đồ cung đình tách biệt, thị dân chuộng đồ Trung Hoa và Nội phủ.
Bố cục đi theo trục thời gian (từ thời tiền sử, thời Hán, Lý, Trần, Hậu Lê đến thế kỉ XVIII – XIX), khớp với nhan đề: văn bản kể lại lịch sử của đồ gốm gia dụng gắn với đời sống người Việt.
Cách trình bày thông tin
- Trình bày theo trình tự thời gian, kết hợp so sánh (đồ sành với đồ gốm sứ, bát thời này với bát thời khác, nông thôn với thành thị).
- Đoạn văn thường nêu ý khái quát trước rồi đưa dẫn chứng cụ thể (diễn dịch), giúp người đọc dễ nắm thông tin chính.
- Phân biệt rõ dữ liệu (tên loại bát, thời đại, chất men, công dụng) với ý kiến của người viết (những phỏng đoán có lẽ, hình như; những nhận xét bày tỏ sự ngạc nhiên).
- Liệt kê dồi dào tên gọi đồ dùng (ang, âu, liễn, nậm, chén tống…) làm hiện lên sinh động không gian bữa ăn xưa.
Giá trị nội dung
Văn bản cung cấp hiểu biết về nguồn gốc, quá trình phát triển và cách sử dụng đồ gốm gia dụng của người Việt qua các thời kì. Qua chiếc bát, cái âu, tác giả cho thấy đồ dùng hằng ngày phản ánh tập tục, thẩm mỹ và sự phân hóa xã hội; đồng thời bày tỏ niềm trân trọng với văn hóa vật chất của cha ông, khơi gợi ở người đọc ý thức gìn giữ những giá trị truyền thống ẩn trong đồ vật quen thuộc.
Giá trị nghệ thuật
- Thông tin phong phú, dẫn chứng cụ thể, sắp xếp mạch lạc theo thời gian.
- Ngôn ngữ chính xác mà gần gũi, giàu hình ảnh so sánh (bát như lòng bàn tay, như chiếc nón).
- Kết hợp hài hòa thuyết minh với miêu tả, biểu cảm, nghị luận; giọng văn của một nhà nghiên cứu đồng thời là họa sĩ.
- Hình ảnh minh họa có chú thích hỗ trợ đắc lực cho phần lời.
Ý nghĩa nhan đề Đồ gốm gia dụng của người Việt
Nhan đề nêu trực tiếp đối tượng thuyết minh – đồ gốm dùng trong gia đình – và giới hạn phạm vi ở người Việt. Cách đặt tên giản dị ấy phù hợp với văn bản thông tin, đồng thời gợi ý rằng những vật dụng tưởng như tầm thường lại chứa đựng cả một phần lịch sử văn hóa dân tộc.
Sơ đồ tư duy Đồ gốm gia dụng của người Việt
Sơ đồ dưới đây giúp em ghi nhớ nhanh những ý quan trọng.
Lời kết
Khi ôn tập Đồ gốm gia dụng của người Việt, em cần nhớ: tác giả Phan Cẩm Thượng (sinh năm 1957), họa sĩ, nhà nghiên cứu văn hóa; văn bản in trong Văn minh vật chất của người Việt; thể loại văn bản thông tin; bố cục 4 phần theo trình tự thời gian; nội dung là lịch sử chiếc bát, đồ gốm Lý – Trần, bữa cơm dân dã và sự phân hóa đồ dùng sau thế kỉ XV.
Xem thêm:
- Soạn bài Đồ gốm gia dụng của người Việt (Chân trời sáng tạo 11)
- Soạn bài Sơn Đoòng – thế giới chỉ có một
- Tác giả – tác phẩm Chân quê (Nguyễn Bính)
- Soạn bài Cung đường của kí ức, hiện tại và tương lai