Soạn bài Tiếng nói của văn nghệ (Nguyễn Đình Thi) – Ngữ văn 9 cũ

Bài nghị luận này phân tích nội dung phản ánh, thể hiện của văn nghệ, khẳng định sức mạnh lớn lao của nó đối với đời sống con người. Hãy tóm tắt hệ thống luận điểm và nhận xét về bố cục của bài nghị luận.

Trả lời:

a. Hệ thống luận điểm:

• Luận điểm 1: văn nghệ phản ánh thực tại nhưng không sao chép; tác phẩm còn chứa điều mới mẻ mà người nghệ sĩ muốn nhắn nhủ, cùng những suy tư và rung động của riêng họ.
• Luận điểm 2: con người cần tiếng nói của văn nghệ; văn nghệ làm cho đời sống tinh thần của mỗi người thêm đầy đặn, giàu có, nhất là với những cuộc đời lam lũ, tăm tối.
• Luận điểm 3: văn nghệ có sức cảm hóa kì diệu bởi nó chạm tới con người qua cảm xúc, qua những rung động của tâm hồn.

b. Nhận xét về bố cục: các phần được sắp xếp mạch lạc, hợp lí. Các luận điểm vừa nối tiếp vừa bổ sung cho nhau: từ chỗ văn nghệ chứa đựng gì (nội dung), đến vì sao con người cần văn nghệ (vai trò), rồi văn nghệ tác động bằng cách nào (con đường). Mỗi luận điểm được triển khai bằng lí lẽ và dẫn chứng cụ thể, nên lập luận đi từ thấp đến cao một cách tự nhiên.

Nội dung phản ánh, thể hiện của văn nghệ là gì?

Trả lời:

• Văn nghệ lấy chất liệu từ hiện thực: “Tác phẩm nghệ thuật nào cũng xây dựng bằng những vật liệu mượn ở thực tại.” Nhưng người nghệ sĩ không chỉ ghi lại cái đã có mà muốn nói một điều mới mẻ, gửi vào tác phẩm một lời nhắn nhủ.
• Điều nghệ sĩ gửi gắm không gói gọn trong mấy lời răn dạy đạo đức hay vài ý triết học khô cứng. Tác giả lấy dẫn chứng hai câu thơ tả cảnh mùa xuân trong Truyện Kiều: chúng không chỉ cho ta biết cảnh vật mà khiến lòng ta xao động trước sức sống tươi mới của đất trời. Đọc xong Truyện Kiều hay An-na Ca-rê-nhi-na, ta vẫn còn bâng khuâng, vương vấn những vui buồn.
• Như vậy, văn nghệ phản ánh hiện thực một cách sống động, cụ thể, đồng thời mang cả thế giới nội tâm con người, được nhìn bằng con mắt riêng của nghệ sĩ: niềm say mê, nỗi buồn vui, những yêu thương và căm giận, những vẻ đẹp ta chưa từng nhận ra. Tác phẩm lớn thắp trong lòng người đọc một thứ ánh sáng riêng, làm thay đổi cách ta nhìn và nghĩ.

Tại sao con người cần tiếng nói của văn nghệ?

Trả lời:

• Văn nghệ giúp mỗi người sống trọn vẹn hơn, thấu hiểu cuộc đời và chính mình hơn; nó mở ra trong tâm hồn ta những vẻ đẹp, những vấn đề mà cuộc sống thường ngày khiến ta không thấy.
• Với những ai bị ngăn cách với cuộc sống, hay những người suốt đời vất vả, lam lũ, văn nghệ là sợi dây nối họ với thế giới bên ngoài, là niềm vui tinh thần. Tác giả nhắc tới những người phụ nữ nông thôn lam lũ thuở trước: một câu ca dao, một buổi chèo đủ làm họ được cười, được khóc, được sống khác hẳn. Ông kết luận: “Lời gửi của văn nghệ là sự sống.”
• Nhờ văn nghệ, tâm hồn con người mỗi ngày một đẹp hơn; thiếu văn nghệ, cuộc sống sẽ nghèo nàn, khô cứng biết bao.

Tiếng nói của văn nghệ đến với người đọc bằng cách nào mà có khả năng kì diệu đến vậy? (Tư tưởng, nội dung của văn nghệ được thể hiện bằng hình thức nào? Tác phẩm nghệ thuật tác động đến người đọc qua con đường nào, bằng cách gì?)

Trả lời:

• Bằng con đường tình cảm: văn nghệ tác động trước hết tới cảm xúc, nơi tâm hồn chạm vào cuộc sống hằng ngày. Tác giả dẫn lời Tôn-xtôi: “Nghệ thuật là tiếng nói của tình cảm.”
• Tư tưởng thể hiện qua hình tượng: nghệ thuật không thể thiếu tư tưởng, nhưng tư tưởng ấy nảy ra từ cuộc sống và thấm vào hình ảnh, câu chuyện, nhân vật, không phải những lời giảng giải lộ liễu. Nguyễn Đình Thi viết: “Cái tư tưởng trong nghệ thuật là một tư tưởng náu mình, yên lặng.”
• Bằng cách để người đọc tự chuyển biến: nghệ sĩ làm cho cảm xúc, tư tưởng sống dậy ngay trong lòng người đọc. Văn nghệ không chỉ đường từ bên ngoài, mà “nghệ thuật vào đốt lửa trong lòng chúng ta, khiến chúng ta tự phải bước lên đường ấy”.

Chính vì tác động từ bên trong, bằng rung cảm và hình tượng, mà tiếng nói của văn nghệ có sức cảm hóa sâu xa và bền lâu.

Nêu vài nét đặc sắc trong nghệ thuật nghị luận của Nguyễn Đình Thi qua bài tiểu luận này (cách bố cục, dẫn dắt vấn đề, cách nêu và chứng minh các luận điểm, sự kết hợp giữa nhận định, lí lẽ với dẫn chứng thực tế…).

Trả lời:

• Bố cục: chặt chẽ, mạch lạc; luận điểm sau phát triển từ luận điểm trước.
• Dẫn dắt: tự nhiên, thường đi từ một nhận định ngắn gọn, rồi mở rộng bằng câu hỏi, so sánh, phân tích.
• Lí lẽ kết hợp dẫn chứng: dẫn chứng phong phú, lấy cả từ văn học trong nước (Truyện Kiều, ca dao, chèo) lẫn nước ngoài (Tôn-xtôi), cả từ đời sống thực tế; lí lẽ sắc sảo mà không khô khan.
• Giọng văn: tha thiết, đầy nhiệt huyết, giàu hình ảnh; nhiều câu văn như những định nghĩa đẹp về nghệ thuật. Đây là lối nghị luận của một nghệ sĩ, vừa thuyết phục lí trí vừa chạm đến cảm xúc người đọc.

Phần Luyện tập yêu cầu nêu một tác phẩm văn nghệ (bài thơ, truyện, bài hát…) mà em yêu thích và trình bày ý nghĩa của nó đối với mình. Các trang giải phổ biến chưa chép thống nhất nguyên văn đề; dưới đây là đoạn văn tham khảo.

Trả lời: (đoạn văn tham khảo) Trong những tác phẩm em từng đọc, bài thơ Bếp lửa của Bằng Việt để lại cho em nhiều suy nghĩ nhất. Bài thơ không có cốt truyện ly kì, chỉ là dòng hồi tưởng của người cháu ở nơi xa về những năm tháng được bà nuôi nấng, về hình ảnh người bà nhóm lửa mỗi sớm mai. Vậy mà mỗi lần đọc, em lại thấy bóng dáng bà mình trong đó: đôi bàn tay gầy, những lời dặn dò, nỗi lo âu lặng lẽ. Bài thơ không dạy em phải biết ơn ông bà, nhưng sau khi gấp trang sách, em tự muốn gọi điện về quê hỏi thăm bà. Có lẽ đó chính là điều Nguyễn Đình Thi muốn nói: văn nghệ không đứng ngoài chỉ đường, mà thắp lên trong lòng người đọc một ngọn lửa để họ tự bước đi.