Soạn bài Tấm Cám (truyện cổ tích) – Ngữ văn 10 chương trình cũ

Phân tích diễn biến của truyện để thấy mâu thuẫn giữa Tấm và mẹ con Cám đã phát triển ra sao.

Trả lời:

Mâu thuẫn trong truyện không đứng yên mà tăng dần qua từng sự việc, có thể chia làm hai chặng.

a) Khi Tấm còn ở nhà: tranh chấp quanh những quyền lợi nhỏ trong gia đình

• Giỏ tép và chiếc yếm đỏ: dì ghẻ hứa thưởng cái yếm đỏ cho ai bắt được đầy giỏ. Tấm chăm chỉ bắt đầy giỏ, còn Cám lừa chị xuống ao gội đầu rồi trút sạch tép mang về nhận thưởng. Đây là lần đầu Tấm bị cướp đi thành quả lao động của mình.
• Con cá bống: niềm an ủi duy nhất của Tấm là con bống Bụt cho. Mẹ con Cám rình học lời gọi, dụ Tấm dắt trâu đi thật xa để ở nhà bắt bống làm thịt. Lần này Tấm mất đi người bạn nhỏ, chỗ dựa tinh thần.
• Ngày hội: dì ghẻ đổ lẫn thóc vào gạo, buộc Tấm phải nhặt riêng từng thứ rồi mới cho đi. Tấm bị tước cả quyền được vui chơi như mọi người.

Ở chặng này, phần thua thiệt luôn thuộc về Tấm; mỗi lần Tấm khóc, Bụt lại hiện lên giúp đỡ, và cuối cùng Tấm thử vừa chiếc giày, trở thành vợ vua.

b) Khi Tấm đã là hoàng hậu: cuộc chiến sống còn

• Lần thứ nhất: nhân ngày giỗ cha, dì ghẻ bảo Tấm trèo cau rồi chặt gốc, khiến Tấm ngã xuống ao chết; Cám được đưa vào cung thay chị.
• Lần thứ hai: Tấm hóa chim vàng anh, được vua yêu; Cám giết chim ăn thịt, lông chim bị ném ra vườn.
• Lần thứ ba: lông chim mọc thành hai cây xoan đào che bóng cho vua; Cám sai chặt cây đóng khung cửi.
• Lần thứ tư: khung cửi lên tiếng tố cáo kẻ cướp chồng; Cám đốt khung cửi, đem tro đổ thật xa.
• Kết thúc: từ đống tro mọc lên cây thị, Tấm ra khỏi quả thị, được vua nhận lại nhờ miếng trầu têm cánh phượng, rồi trừng trị mẹ con Cám.

⇒ Mâu thuẫn đi từ chuyện ghen ghét, giành giật trong nhà tới chỗ một bên quyết tiêu diệt, một bên quyết sống lại. Mẹ con Cám càng về sau càng độc ác; ngược lại, Tấm từ chỗ chỉ biết khóc đã chuyển sang chủ động đấu tranh để giữ lấy hạnh phúc.

Phân tích từng hình thức biến hóa của Tấm. Quá trình biến hóa ấy nói lên điều gì?

Trả lời:

Từ bảng trên có thể rút ra mấy ý nghĩa chính:

• Sức sống mãnh liệt của cái thiện: mẹ con Cám ra tay bốn lần, mỗi lần một tàn nhẫn hơn, nhưng Tấm vẫn hồi sinh dưới hình hài mới. Cái thiện có thể bị vùi dập chứ không thể bị xóa bỏ.
• Tấm chuyển từ bị động sang chủ động: ở phần sau, Bụt không còn xuất hiện. Tấm tự mình trở về, tự lên tiếng và tự tìm lại hạnh phúc.
• Những vật hóa thân đều bình dị, gần gũi: con chim, cái cây, khung cửi, quả thị là những thứ quen thuộc của làng quê. Qua đó, nhân dân gửi gắm quan niệm người tốt sẽ sống mãi trong những gì thân thuộc nhất của đời sống.
• Niềm tin và ước mơ của người lao động: người hiền phải được hưởng hạnh phúc ngay trên cõi đời này, không phải chờ đến kiếp sau. Có ý kiến cho rằng mô-típ chết đi sống lại chịu ảnh hưởng quan niệm luân hồi, nhưng ở Tấm Cám, sự tái sinh phục vụ khát vọng sống và công lí trần thế.

Em suy nghĩ gì về hành động trả thù của Tấm đối với mẹ con Cám ở cuối truyện?

Trả lời:

Đây là câu hỏi mở, các em được nêu ý kiến riêng, nhưng nên lập luận dựa trên những quy ước riêng của thể loại cổ tích:

• Đặt hành động trong logic của truyện: mẹ con Cám đã bốn lần tìm cách giết Tấm. Theo cách nghĩ dân gian, tội ác lớn đến đâu thì sự trừng phạt phải tương xứng đến đó. Cái kết dữ dội là cách nhân dân khẳng định quan niệm “ác giả ác báo”.
• Tấm là kiểu nhân vật chức năng quen thuộc của cổ tích: Tấm không được xây dựng như con người có đời sống nội tâm phức tạp mà là hiện thân của cái thiện. Hành động của Tấm thực chất là sự phán xét của cộng đồng đối với cái ác, không nên nhìn như chuyện thù riêng.
• Cái chết của mẹ Cám: dì ghẻ lăn ra chết khi phát hiện sự thật trong chĩnh mắm. Đó là sự trừng phạt dành cho kẻ đã gây ra mọi tội ác, đồng thời cho thấy cái ác tự chuốc lấy hậu quả.
• Nhìn từ hôm nay: người đọc hiện đại có thể thấy cảnh trả thù quá khốc liệt. Vì thế, nhiều bản kể lại dành cho thiếu nhi đã lược bớt cảnh này. Dù chọn cách hiểu nào, cần thấy được thông điệp cốt lõi của truyện: kẻ ác phải trả giá.

Từ những sự việc đã phân tích, hãy cho biết mâu thuẫn, xung đột trong truyện Tấm Cám có bản chất gì.

Trả lời:

• Mâu thuẫn gia đình: bề ngoài, đó là mâu thuẫn dì ghẻ – con chồng, một hiện tượng thường gặp trong gia đình phụ quyền xưa, khi người con riêng mồ côi bị coi là đối thủ tranh giành quyền lợi với con đẻ của dì ghẻ.
• Mâu thuẫn thiện – ác: sâu hơn, đó là cuộc đối đầu giữa người hiền lành, chăm chỉ với những kẻ lười biếng, tham lam, độc ác. Vì vậy, xung đột không dừng lại khi Tấm rời khỏi nhà mà theo Tấm vào tận hoàng cung.
• Ý nghĩa xã hội: Tấm là người bị áp bức, mẹ con Cám là kẻ cậy thế chèn ép. Câu chuyện vì vậy còn phản ánh khát vọng công bằng của những người thấp cổ bé họng trong xã hội cũ.

⇒ Mâu thuẫn gia đình là cái vỏ; cái lõi là cuộc đấu tranh giữa thiện và ác, giữa người bị áp bức và kẻ áp bức, kết thúc bằng thắng lợi của cái thiện.

Căn cứ vào định nghĩa truyện cổ tích, hãy tìm trong truyện Tấm Cám những dẫn chứng làm rõ đặc trưng của truyện cổ tích thần kì.

Trả lời:

• Viết về số phận một con người nhỏ bé, bình thường: nhân vật chính là cô gái mồ côi, làm lụng vất vả từ sáng đến đêm: chăn trâu, gánh nước, thái khoai, vớt bèo, xay lúa giã gạo.
• Nhân vật chia thành hai tuyến đối lập: Tấm hiền lành, chăm chỉ; mẹ con Cám lười nhác, độc ác. Tuyến nhân vật được phân định rõ ràng, không có nhân vật lưng chừng.
• Yếu tố thần kì giữ vai trò quan trọng: Bụt hiện lên mỗi khi Tấm khóc; xương bống chôn dưới chân giường hóa thành quần áo, giày thêu, ngựa và yên cương; đàn chim sẻ nhặt thóc; đôi voi ngự không chịu đi qua chỗ có chiếc giày; Tấm bốn lần hóa thân. Thiếu các yếu tố này, câu chuyện không thể phát triển.
• Có những công thức lặp lại: lời hỏi của Bụt được nhắc nhiều lần; các câu nói vần vè như lời gọi bống, lời chim vàng anh, lời bà lão gọi quả thị. Lối lặp này giúp truyện dễ nhớ, dễ kể.
• Kết thúc có hậu: Tấm trở lại làm hoàng hậu, kẻ ác bị trừng trị, cho thấy lòng nhân đạo và cái nhìn lạc quan của người lao động.

Đoạn văn tham khảo: Tấm Cám là ví dụ tiêu biểu cho truyện cổ tích thần kì. Câu chuyện xoay quanh số phận một cô gái mồ côi nghèo khổ, và mỗi bước ngoặt trong đời Tấm đều gắn với một yếu tố kì ảo. Ở nửa đầu truyện, ông Bụt là người đỡ Tấm dậy sau mỗi lần mất mát; ở nửa sau, phép hóa thân giúp Tấm nhiều lần liền trở về. Cái thần kì vì thế không chỉ làm truyện thêm hấp dẫn mà còn là hình thức để người xưa nói lên niềm tin: người tốt dù bị vùi dập vẫn sẽ được sống và được hạnh phúc.