Tấm Cám là truyện cổ tích thần kì nổi tiếng bậc nhất của người Việt, từng là văn bản đọc hiểu trong sách Ngữ văn 10 tập một chương trình cũ. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm về tác phẩm: nguồn gốc, thể loại, cách chia bố cục, những giá trị nổi bật của tác phẩm, sơ đồ tư duy cùng hai bản tóm tắt ngắn. Các văn bản khác của khối 10 có ở chuyên mục Ngữ văn lớp 10.
Nội dung truyện Tấm Cám
Truyện kể về cô Tấm mồ côi, sống với dì ghẻ và em gái cùng cha khác mẹ là Cám. Bị mẹ con Cám nhiều lần cướp đoạt, Tấm được Bụt giúp đỡ và trở thành vợ vua. Nhưng hạnh phúc ấy cũng bị cướp mất: Tấm bị giết, rồi bốn lần hóa thân thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, cây thị để trở về sum họp cùng nhà vua và trừng trị kẻ ác.
Bản truyện đầy đủ, kể theo lối quen thuộc trong sách giáo khoa, các em đọc tại bài Truyện cổ tích Tấm Cám. Khi học, nên đọc trọn truyện một lượt trước rồi mới đi vào phần phân tích bên dưới.
Tác giả dân gian và nguồn gốc truyện Tấm Cám
Tấm Cám không có tác giả cụ thể. Đây là sáng tác tập thể của nhân dân, được lưu truyền bằng miệng qua nhiều thế hệ, nên mỗi vùng, mỗi người kể có thể thêm bớt chi tiết. Vì vậy, ngoài bản quen thuộc trong sách giáo khoa, Tấm Cám còn có nhiều dị bản khác nhau ở lời khung cửi, ở cách Tấm trở về hay ở đoạn kết.
Về kiểu truyện, Tấm Cám thuộc nhóm truyện về người con riêng bị dì ghẻ ngược đãi – một đề tài phổ biến trong cổ tích thế giới. Người đọc thường đặt Tấm Cám bên cạnh Lọ Lem của châu Âu vì cả hai cùng có chiếc giày đánh rơi và người con gái nghèo được bậc vua chúa chọn làm vợ. Khác với Lọ Lem, câu chuyện Việt Nam đi tiếp sau đám cưới, dồn trọng tâm vào cuộc đấu tranh dai dẳng giữa Tấm và mẹ con Cám.
Sức sống của truyện còn thể hiện ở việc nó liên tục được chuyển thể. Năm 1958, nhà viết kịch Lưu Quang Thuận đã đưa câu chuyện lên sân khấu chèo; về sau, Tấm Cám tiếp tục xuất hiện trong tranh, sách thiếu nhi, phim ảnh và nhiều chương trình nghệ thuật.
Thông tin tác phẩm Tấm Cám
Phần này trả lời những câu hỏi học sinh thường tìm khi ôn tập văn bản.
Tấm Cám thuộc thể loại gì?
Tấm Cám là truyện cổ tích thần kì. Các yếu tố kì ảo như ông Bụt, xương cá bống hóa thành quần áo và ngựa, đàn chim sẻ nhặt thóc, những lần Tấm hóa thân… tham gia trực tiếp vào việc phát triển cốt truyện.
Xuất xứ
Truyện được lưu truyền rộng rãi trong dân gian Việt Nam và được tuyển vào sách Ngữ văn 10 tập một (chương trình cũ), học trong phần văn học dân gian, câu hỏi hướng dẫn học bài ở trang 72.
Phương thức biểu đạt và ngôi kể
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp với miêu tả và những lời đối đáp, câu vần ngắn.
- Ngôi kể: ngôi thứ ba, người kể giấu mình, kể theo trình tự thời gian.
Nhân vật trong truyện
- Tấm: nhân vật chính, đại diện cho cái thiện, người lao động hiền lành, chăm chỉ.
- Dì ghẻ và Cám: hiện thân của cái ác, tham lam, ghen ghét, độc địa.
- Bụt: lực lượng thần kì giúp đỡ người hiền ở nửa đầu truyện.
- Nhà vua, bà lão hàng nước: những người gắn với hạnh phúc và sự trở về của Tấm.
Bố cục: truyện Tấm Cám có mấy phần?
Bố cục truyện gồm 3 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “Tấm bước lên kiệu trước con mắt ngạc nhiên và hằn học của mẹ con Cám”): cuộc sống khổ cực của Tấm và con đường trở thành hoàng hậu.
- Phần 2 (tiếp đến “truyền cho quân hầu đưa kiệu rước Tấm về cung”): Tấm bị giết và những lần hóa thân để giành lại sự sống, hạnh phúc.
- Phần 3 (còn lại): Tấm trừng phạt mẹ con Cám.
Giá trị nội dung
- Phản ánh mâu thuẫn dì ghẻ – con chồng trong gia đình phụ quyền xưa, và sâu xa hơn là cuộc đấu tranh quyết liệt, dai dẳng giữa thiện và ác.
- Ca ngợi phẩm chất của người lao động: hiền hậu, chăm chỉ, khéo léo, giàu tình nghĩa.
- Thể hiện sức sống bền bỉ của cái thiện: bị vùi dập nhiều lần nhưng vẫn trỗi dậy.
- Gửi gắm niềm tin ở hiền gặp lành, ác giả ác báo cùng khát vọng công bằng: người tốt phải được đền đáp ngay ở cõi đời này.
Giá trị nghệ thuật
- Cốt truyện hấp dẫn, xung đột tăng dần, nhiều lần đẩy lên cao trào.
- Nhân vật được xây dựng theo hai tuyến đối lập rõ rệt, đúng đặc trưng nhân vật chức năng của cổ tích.
- Sử dụng thành công yếu tố thần kì, đặc biệt là chuỗi hóa thân của Tấm.
- Nhiều câu vần, lời gọi lặp lại (gọi bống, lời chim vàng anh, lời gọi quả thị) giúp truyện giàu nhịp điệu, dễ nhớ, dễ kể.
- Đan xen chi tiết đời thường giàu sức gợi như giỏ tép, chiếc giày, miếng trầu têm cánh phượng.
Ý nghĩa nhan đề Tấm Cám
Nhan đề ghép tên hai nhân vật đối lập. Tên gọi giản dị gắn với hạt gạo – thứ quen thuộc nhất của nhà nông – nhưng đặt cạnh nhau lại gợi ngay cuộc đối đầu giữa hai số phận, hai kiểu người, cũng là giữa thiện với ác xuyên suốt câu chuyện.
Sơ đồ tư duy Tấm Cám
Sơ đồ dưới đây tóm lược các ý chính về tác phẩm để các em ôn nhanh trước giờ kiểm tra.
Tóm tắt Tấm Cám
Hai bản tóm tắt dưới đây dài ngắn khác nhau; muốn có thêm nhiều cách tóm tắt (theo nhân vật, theo bố cục, chi tiết), xem bài tóm tắt riêng của tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Tấm Cám ngắn nhất
Tấm mồ côi, bị dì ghẻ và Cám hành hạ, cướp giỏ tép, giết cá bống, không cho đi hội. Nhờ Bụt giúp, Tấm đi hội, đánh rơi chiếc giày và trở thành vợ vua. Về giỗ cha, Tấm bị mẹ con Cám giết rồi lần lượt hóa thành chim vàng anh, cây xoan đào, khung cửi, cây thị. Sau cùng, Tấm từ quả thị bước ra, được vua đón về cung và trừng trị kẻ ác.
Mẫu 2 – Tóm tắt Tấm Cám theo các chặng của truyện
Ngày còn ở nhà, Tấm làm lụng quần quật mà vẫn bị thiệt: Cám lừa lấy hết giỏ tép, mẹ con Cám bắt cá bống của Tấm làm thịt, rồi trộn thóc lẫn gạo để giữ Tấm ở nhà ngày hội. Bụt giúp Tấm có quần áo đẹp và ngựa đi xem hội; chiếc giày Tấm đánh rơi đưa nàng vào cung. Ít lâu sau, nhân ngày giỗ cha, dì ghẻ lừa Tấm trèo cau rồi chặt gốc cho Tấm ngã chết, đưa Cám vào thay. Tấm hóa thành chim vàng anh thì bị Cám làm thịt; thành cây xoan đào thì bị chặt làm khung cửi; khung cửi lên tiếng tố cáo thì bị đốt thành tro. Từ tro mọc lên cây thị có một quả, rụng vào bị bà lão hàng nước. Tấm sống cùng bà, têm trầu giúp bà bán hàng; nhờ miếng trầu cánh phượng, vua nhận ra vợ và rước về cung. Cám ham đẹp, nghe lời Tấm xuống hố và bị dội nước sôi mà chết; mẹ Cám sau đó cũng chết vì kinh hãi.
Lời kết
Nắm chắc thể loại, bố cục và hai lớp mâu thuẫn trong Tấm Cám là nền tảng để làm tốt mọi dạng đề về tác phẩm, từ đọc hiểu đến phân tích nhân vật Tấm hay bàn về yếu tố thần kì. Hãy ghi nhớ trình tự các lần hóa thân và ý nghĩa của từng lần, vì đây là phần đề kiểm tra hay hỏi nhất.
Xem thêm: