Sân là khoảng đất trống, thường được nện chặt, lát gạch hay láng xi măng, nằm trước hoặc quanh nhà để phơi phóng, đi lại, chơi đùa; rộng ra, sân còn là bãi đất dành cho thể thao như sân bóng, sân cầu lông. Ngoài chữ sân thuần Việt ấy, tiếng Việt còn một chữ sân Hán Việt nghĩa là giận, nằm trong bộ ba tham sân si.
| Nghĩa thường dùng | Khoảng đất trống trước, sau hoặc giữa các nhà; bãi chơi thể thao |
| Loại từ | Danh từ |
| Nghĩa Hán Việt | 瞋: giận, cáu (trong tham, sân, si) |
| Từ ghép quen | sân bay, sân khấu, sân vận động, sân thượng, sân chơi |
| Tiếng Anh | yard, courtyard; court, field, pitch (thể thao) |
Chữ sân trong nhà và ngoài bãi bóng
Nghĩa đầu tiên gắn với nếp nhà nông. Ngôi nhà ba gian ở làng quê thường có một khoảng sân gạch phía trước. Mùa gặt, lúa được trải ra đó phơi; tối đến, trẻ con trải chiếu nằm đếm sao. Sân lúc này vừa là chỗ làm việc, vừa là chỗ sinh hoạt chung của cả nhà. Ví dụ: Mẹ quét sân từ sáng sớm, trước khi gánh hàng ra chợ.
Nghĩa thứ hai là khoảng đất rộng được chuẩn bị cho một môn thể thao, có kẻ vạch, có kích thước nhất định. Người Việt nói sân bóng, sân quần vợt, sân bóng rổ, sân vận động. Ở trường học, sân trường gần như là cả hai nghĩa gộp lại: chỗ xếp hàng chào cờ, chỗ đá cầu giờ ra chơi.
Từ hai nghĩa đó, chữ sân đi vào rất nhiều từ ghép mà mỗi từ đã thành một khái niệm riêng: sân bay là nơi máy bay cất, hạ cánh; sân khấu là bục diễn trong nhà hát; sân thượng là mặt bằng trên nóc nhà. Một thời gian gần đây, sân chơi còn được dùng theo nghĩa bóng để chỉ một cuộc thi hay một môi trường cho ai đó thể hiện mình: cuộc thi hùng biện là sân chơi bổ ích cho học sinh.
Sân phơi, góc sân trong trang văn
Có lẽ vì gắn với nếp nhà nên sân là hình ảnh quen của văn chương viết về tuổi thơ và quê nhà. Tản văn Mùa phơi sân trước của Nguyễn Ngọc Tư, học trong chương trình Ngữ văn 7, gợi lại tuổi thơ nghèo mà bình yên ở quê, với những giàn phơi dựng ngay trước sân nhà; gợi ý đọc hiểu có ở bài soạn Mùa phơi sân trước. Trần Đăng Khoa thì nhìn từ góc sân nhỏ mà thấy cả bầu trời rộng, trong bài thơ thiếu nhi rất quen: Góc sân và khoảng trời.
Trong lời nói hằng ngày, chữ sân cũng đi vào nhiều cách nói hình ảnh. Bóng đá có sân nhà, sân khách: đội chơi ở sân của mình thì có lợi thế khán giả. Chuyện này được mượn sang đời thường, kiểu “hôm nay được đá sân nhà” để nói mình đang ở chỗ quen thuộc, thuận lợi.
Một chữ sân khác: cái giận trong tham sân si
Đọc kinh sách nhà Phật hay nghe người lớn nói “bớt tham sân si”, chữ sân ở đây không liên quan gì đến khoảng đất trước nhà. Nó là chữ Hán 瞋, trong từ điển Thiều Chửu có nghĩa là gắt giận, trợn mắt lườm một cách cáu tức. Nhà Phật xếp tham (ham muốn), sân (giận dữ) và si (mê muội) thành ba thứ làm tâm người vẩn đục.
Vì vậy, câu “anh ấy hay sân” trong ngữ cảnh tu tập nghĩa là hay nổi nóng. Còn chuyện chữ sân si được dân mạng dùng theo nghĩa so bì hơn thua thì đã có bài riêng: tham, sân, si và nghĩa mới của sân si trên mạng.
Sân, sàn, bãi, hiên: đừng dùng lẫn
| Từ | Là gì | Khác sân ở chỗ |
|---|---|---|
| Sân | Khoảng đất trống gắn với nhà hoặc công trình, có ranh giới | — |
| Sàn | Mặt phẳng lát bên trong nhà hoặc trên cao (sàn gỗ, sàn nhà sàn) | Ở trong nhà, không phải đất ngoài trời |
| Bãi | Khoảng đất rộng tự nhiên hoặc dùng chung (bãi cỏ, bãi xe, bãi biển) | Không gắn với một ngôi nhà, thường không có tường bao |
| Hiên | Phần có mái che chìa ra trước cửa | Có mái; sân thì lộ thiên |
| Vườn | Đất trồng cây quanh nhà | Để trồng trọt, sân thì để trống |
Chỗ dễ sai nằm ở chữ viết: sân (dấu mũ, thanh ngang) đừng gõ thành sần hay sấn, vì “sần sùi” hay “sấn tới” là những từ khác hẳn.
Sân nhà, sân khách, sân chơi và mấy chữ sân ghép
Sân trong tham sân si là gì?
Là cơn giận, sự cáu bực, viết bằng chữ Hán 瞋. Đây là một trong ba điều nhà Phật khuyên người ta buông bớt, cùng với tham (lòng ham muốn) và si (sự mê lầm).
Sân chơi là gì?
Nghĩa gốc là chỗ trống để trẻ con chơi đùa, như sân chơi trong khu tập thể. Nghĩa bóng chỉ một cuộc thi, một chương trình hay một môi trường để ai đó thử sức: “sân chơi trí tuệ cho học sinh”.
Sân tiếng Anh là gì?
Sân nhà thường dịch là yard hoặc courtyard (sân trong có nhà bao quanh). Sân thể thao tùy môn: court cho quần vợt, bóng rổ, cầu lông; field hoặc pitch cho bóng đá.
Sân nhà và sân khách nghĩa là gì?
Trong thể thao, sân nhà là sân của đội mình, sân khách là sân của đội bạn. Nói rộng ra, “đá sân nhà” là được làm việc ở nơi mình quen thuộc, có nhiều người ủng hộ.