Phân tích Cuộc chạm trán trên đại dương (Giuyn Véc-nơ) – Dàn ý + 4 bài văn mẫu

Giuyn Véc-nơ là nhà văn Pháp được mệnh danh “cha đẻ” của truyện khoa học viễn tưởng. Trong tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới biển, đoạn trích Cuộc chạm trán trên đại dương đã cuốn hút người đọc bằng một cuộc săn đuổi li kì và một phát hiện bất ngờ về chiếc tàu ngầm.

Ở phần đầu, tàu chiến Lin-côn chuẩn bị săn con “cá thiết kình” từ trước rạng đông. Khi sương tan, con vật hiện ra với thân hình đen dài chừng tám mươi mét, quẫy đuôi làm biển sủi bọt và phun hai cột nước cao bốn mươi mét. Tàu chạy hết tốc độ suốt một giờ vẫn không đuổi kịp. Chi tiết ấy vừa gợi sức mạnh phi thường của “quái vật”, vừa khiến người đọc tò mò không biết đó là sinh vật gì.

Cuộc chạm trán lên đến đỉnh điểm vào ban đêm. Lợi dụng lúc con vật nằm yên, tàu áp sát, Nét Len phóng lao. Thay vì tiếng mũi lao cắm vào da thịt, người ta nghe thấy âm thanh như kim loại va vào nhau. Rồi ánh sáng tắt, nước đổ ập xuống, giáo sư A-rôn-nác bị hất xuống biển. Tình huống đẩy nhân vật vào hiểm nguy và báo hiệu một bí mật sắp được hé lộ.

Bí mật ấy nằm ở phần cuối. Được Công-xây cứu, giáo sư gặp lại Nét trên lưng “con cá” và nghe anh khẳng định nó được bọc thép. Ông gõ thử, thấy thân nó cứng, phẳng, ghép bằng thép lá, và hiểu rằng đây là “một hiện tượng kì diệu hơn, do bàn tay con người tạo ra”. Từ đó, ông suy luận con tàu phải có máy móc, có người điều khiển và cả ba sẽ được cứu.

Với ngôi kể thứ nhất của một nhà khoa học, những con số chính xác và tình huống bất ngờ, đoạn trích vừa hấp dẫn vừa đáng tin. Qua đó, Giuyn Véc-nơ ca ngợi trí tuệ con người và gửi gắm ước mơ khám phá lòng biển – ước mơ mà ngày nay đã thành hiện thực.

Hơn một trăm năm mươi năm trước, khi tàu ngầm mới chỉ là những cỗ máy thử nghiệm thô sơ, nhà văn Pháp Giuyn Véc-nơ đã để trí tưởng tượng của mình lặn xuống đáy biển cùng một con tàu chạy hoàn toàn bằng điện. Con tàu ấy là Nau-ti-luýt trong tiểu thuyết Hai vạn dặm dưới biển, và đoạn trích Cuộc chạm trán trên đại dương ghi lại khoảnh khắc nó lần đầu lộ diện trước con người. Đoạn trích là một minh chứng tiêu biểu cho sức hấp dẫn của truyện khoa học viễn tưởng.

Phần mở đầu dựng lên không khí của một trận đánh. Từ trước rạng đông, tàu Lin-côn đã sẵn sàng: lưới săn cá voi xếp hai bên thành tàu, súng bắn xa và súng bắn đạn phá được chuẩn bị, Nét Len mài sắc mũi lao. Sương mù buổi sáng làm mọi người “thất vọng và giận dữ” vì không thấy gì. Cách kể ấy khiến sự chờ đợi kéo dài, để rồi khi Nét hô lên phát hiện con vật, câu chuyện như bùng nổ. Hình ảnh “con cá” được tả qua con mắt quan sát của giáo sư: một vật thân dài, đen sẫm trồi lên mặt biển, đuôi quẫy mạnh, lượn thành vòng cung để lại vệt sáng; ông ước lượng chiều dài của nó không quá tám mươi mét và thấy nó cân đối lạ thường. Hai cột nước bắn vụt lên từ mũi nó, cao tới bốn chục mét. Những chi tiết vừa kì lạ vừa được đo đếm cụ thể làm “quái vật” hiện ra sống động và đáng sợ. Cuộc rượt đuổi sau đó càng làm nổi bật sức mạnh của nó: tàu Lin-côn đẩy tốc độ lên 18,5 hải lí/giờ mà vẫn “không tiến gần thêm được một sải”. Sự bất lực của một trong những con tàu nhanh nhất hạm đội Mỹ là cách nhà văn gián tiếp khẳng định “con cá” kia vượt xa mọi sinh vật biển từng biết.

Phần thứ hai đưa câu chuyện lên cao trào. Con vật không hề mệt mỏi, đêm đến lại bừng sáng ánh điện – một chi tiết khoa học đặt ngay giữa câu chuyện, gợi ý cho người đọc tinh ý về bản chất của nó. Thuyền trưởng Phác-ra-guýt quyết định tấn công khi nó nằm yên. Nhà văn kể chậm lại từng khoảng cách: bốn trăm mét, ba mươi mét, rồi hơn sáu mét; trên boong im lặng hoàn toàn, mọi người nín thở. Nhịp kể chậm ấy tạo nên sự căng thẳng tột độ trước khi mọi thứ vỡ oà: mũi lao phóng đi, một tiếng kêu như sắt thép va nhau, ánh điện vụt tắt, hai cột nước to lớn quật ngã mọi người, giáo sư văng xuống biển. Tiếng kêu kim loại là chi tiết đắt giá, chuẩn bị cho phát hiện ở phần sau.

Phần thứ ba là bước ngoặt của câu chuyện. Giữa biển đêm, sự sống của giáo sư được giữ lại nhờ lòng tận tụy của Công-xây và nhờ chính “con quái vật”. Cuộc đối thoại với Nét Len diễn ra hồn nhiên mà bất ngờ: Nét vẫn đùa rằng mình đang chạy theo món tiền thưởng, kể mình gặp một hòn đảo di động, rồi đưa ra kết luận khiến giáo sư tỉnh hẳn: con vật được bọc thép. Giáo sư không vội tin. Ông kiểm tra bằng chính giác quan của mình: gõ chân, thấy thân nó rắn như đá; ông còn cân nhắc khả năng đó là mai xương của một loài bò sát cổ, rồi gạt đi khi thấy lưng nó phẳng lì, không vảy, kêu boong boong và ghép bằng thép lá. Chỉ khi ấy ông mới kết luận đó là một chiếc tàu ngầm. Cách suy luận từng bước, có giả thuyết và có kiểm chứng ấy chính là tư duy của một nhà khoa học. Câu văn “Nhưng khi chính mắt mình trông thấy một cái gì đó kì diệu, siêu nhiên, lại do thiên tài con người tạo ra, thì đó là điều đáng suy nghĩ!” thể hiện niềm kinh ngạc và khâm phục trước trí tuệ con người – đó cũng là thông điệp mà nhà văn muốn gửi đến người đọc.

Đoạn trích khép lại bằng một kết thúc mở. Ba người bám trên lưng con tàu suốt đêm, tính mạng phụ thuộc vào những người điều khiển nó mà họ chưa hề gặp mặt. Sáng ra, tàu bắt đầu lặn, Nét nện chân quát tháo, rồi tám người lực lưỡng bịt mặt lặng lẽ kéo họ vào trong. Những câu hỏi của giáo sư – con tàu là gì, đi đâu, ai ở trong đó – cũng là câu hỏi của người đọc, thôi thúc ta đọc tiếp tiểu thuyết.

Về nghệ thuật, thành công nổi bật của đoạn trích là việc để một nhà khoa học kể chuyện ở ngôi thứ nhất. Nhờ vậy, những điều tưởng tượng được kể bằng ngôn ngữ chính xác, nhiều số liệu và lập luận chặt chẽ, khiến người đọc tin rằng chuyện có thể xảy ra. Tình huống truyện li kì, nhịp kể lúc nhanh lúc chậm, đối thoại sinh động và những nhân vật có cá tính – Nét nóng nảy, thực tế; Công-xây trung thành; giáo sư điềm tĩnh, ham hiểu biết – góp phần làm nên sức hấp dẫn của trang văn.

Cuộc chạm trán trên đại dương không chỉ là một câu chuyện phiêu lưu hồi hộp mà còn là lời ngợi ca trí tuệ và khát vọng khám phá của con người. Ngày nay, tàu ngầm đã lặn sâu hàng nghìn mét dưới đại dương; đọc lại trang văn của Giuyn Véc-nơ, ta càng khâm phục trí tưởng tượng vượt thời đại của ông, đồng thời nhận ra rằng chinh phục biển cả cũng cần đi đôi với trách nhiệm gìn giữ nó.

Có những nhà văn viết về điều đã xảy ra, có những nhà văn viết về điều có thể xảy ra. Giuyn Véc-nơ thuộc kiểu thứ hai. Từ thế kỉ XIX, ông đã đưa nhân vật của mình vào lòng Trái Đất, lên Mặt Trăng và xuống đáy đại dương. Đoạn trích Cuộc chạm trán trên đại dương, rút từ Hai vạn dặm dưới biển, cho thấy rõ bí quyết làm nên sức sống của truyện khoa học viễn tưởng: đặt trí tưởng tượng táo bạo trên một nền tảng hiểu biết khoa học vững chắc, và kể nó bằng giọng của người tin vào lí trí.

Điều đầu tiên đáng chú ý là cách nhà văn xây dựng bí ẩn. Suốt hai phần đầu, người đọc cũng như các nhân vật đều tin rằng mình đang đối mặt với một sinh vật biển. Nhà văn gọi nó là “con cá thiết kình”, là “quái vật”, tả nó quẫy đuôi, phun nước, lượn vòng. Nhưng song song với đó, ông khéo léo cài những chi tiết chẳng giống cá chút nào: con vật phát ánh sáng điện, bơi nhanh đúng bằng tốc độ tối đa của tàu chiến, không hề mệt sau hàng giờ đồng hồ, và khi trúng lao thì phát ra tiếng kêu như kim loại. Mỗi chi tiết là một mảnh ghép. Khi Nét Len nói “vì nó được bọc thép!”, mọi mảnh ghép khớp lại, và người đọc vừa bất ngờ vừa thấy hợp lí. Đó là nghệ thuật dẫn dắt của một bậc thầy kể chuyện.

Điều thứ hai là vai trò của người kể. Giáo sư Pi-e A-rôn-nác không chỉ chứng kiến mà còn quan sát, đo lường và suy luận. Ông ước lượng chiều dài con vật, nhận xét nó cân đối về cả ba chiều, giải thích hai cột nước là cách thở của cá thiết kình – tức là ông cố gắng hiểu hiện tượng bằng tri thức sinh vật học. Đến khi đứng trên lưng con tàu, ông lại đi qua đủ các bước của một phép thử khoa học: đặt giả thuyết (cá voi? bò sát cổ đại có mai xương?), kiểm chứng bằng giác quan, loại trừ, rồi đi đến kết luận. Chuỗi lập luận về máy móc và người điều khiển – tốc độ ấy đòi hỏi máy, máy cần thợ, có thợ thì có người, có người thì họ sẽ được cứu – cho thấy cái nhìn lô-gíc giúp con người giữ được bình tĩnh ngay cả trong hoàn cảnh hiểm nghèo. Ngôi kể thứ nhất của một nhà khoa học vì thế không chỉ làm câu chuyện đáng tin mà còn chính là một phần chủ đề: ngợi ca lí trí.

Điều thứ ba là sự chuyển đổi trong nhận thức của nhân vật, cũng là điểm sâu sắc nhất của đoạn trích. Ban đầu, giáo sư nghĩ mình đang săn một hiện tượng lạ của tự nhiên. Kết thúc, ông nhận ra đó là “một hiện tượng kì diệu hơn, do bàn tay con người tạo ra”. Ông thừa nhận: tự nhiên tạo nên điều lạ cũng là lẽ thường, còn khi con người làm được điều phi thường thì mới thật đáng ngẫm. Câu văn ấy chứa đựng niềm tin lớn của Giuyn Véc-nơ vào sức sáng tạo của loài người – một niềm tin rất tiêu biểu cho thế kỉ XIX, thời đại của những phát minh. Chiếc tàu ngầm Nau-ti-luýt vì thế không chỉ là phương tiện phiêu lưu mà là biểu tượng của mong muốn dùng tri thức để làm chủ thiên nhiên.

Bên cạnh đó, đoạn trích còn có những trang tả cảnh và tả người đầy sức sống. Biển sương mù buổi sớm, con vật lượn vòng để lại vệt sáng lấp lánh, đêm tối với điểm sáng chói loá, giây phút cả boong tàu nín thở trước cú phóng lao… được kể với nhịp điệu khi dồn dập, khi kéo chậm như một thước phim. Các nhân vật hiện lên rõ nét chỉ qua vài lời thoại: Nét Len bộc trực, lúc nguy nan vẫn đùa về món tiền thưởng, sẵn sàng nện chân quát tháo đòi mở cửa; Công-xây trung thành, dùng chút sức cuối cùng để đẩy chủ; giáo sư điềm tĩnh, tò mò, luôn tìm lời giải thích. Sự đa dạng ấy khiến câu chuyện không khô khan dù chứa nhiều thông tin khoa học.

Đặt đoạn trích vào thời đại của chúng ta, người đọc càng thấy sức tiên tri của Giuyn Véc-nơ. Tàu ngầm chạy bằng năng lượng hiện đại, những chuyến thám hiểm xuống vực sâu nhất đại dương đã trở thành hiện thực. Nhưng cùng với đó là những vấn đề mà nhà văn có lẽ chưa hình dung hết: rác thải nhựa, khai thác quá mức, biển ấm dần. Vì vậy, khát khao khám phá biển cả hôm nay cần đi cùng ý thức bảo vệ nó – điều mà mỗi học sinh có thể làm từ những việc giản dị.

Cuộc chạm trán trên đại dương là một trang văn hấp dẫn bậc nhất của thể loại khoa học viễn tưởng: bí ẩn được dẫn dắt khéo léo, người kể giàu lí trí, kết thúc mở đầy lôi cuốn. Hơn thế, nó trao cho người đọc niềm tin rằng trí tuệ và lòng ham hiểu biết có thể đưa con người tới những chân trời tưởng như không thể chạm tới.

Trong đoạn trích Cuộc chạm trán trên đại dương của Giuyn Véc-nơ, giáo sư Pi-e A-rôn-nác vừa là người kể chuyện vừa là nhân vật trung tâm. Qua những gì ông thấy, nghĩ và làm, người đọc hình dung được chân dung một nhà khoa học điềm tĩnh, ham hiểu biết và giàu lí trí.

Trước hết, giáo sư là người quan sát tinh tường. Khi con vật lạ xuất hiện, trong lúc mọi người náo nức, ông chăm chú ngắm kĩ nó, ước lượng chiều dài, nhận xét hình dáng cân đối và cho rằng báo cáo của các tàu khác đã phóng đại kích thước của nó. Thấy hai cột nước vọt lên, ông lập tức liên hệ với cách thở của loài cá thiết kình. Những nhận xét ấy cho thấy ông luôn tìm cách hiểu sự vật bằng kiến thức chứ không chỉ cảm thấy sợ hãi hay tò mò.

Giáo sư còn có tinh thần bình tĩnh, kiên cường trong hiểm nguy. Bị văng xuống biển giữa đêm, ông choáng váng nhưng không ngất, tự nhủ mình bơi giỏi và không để mất tinh thần. Chỉ khi sức đã kiệt, bị sặc nước, lạnh buốt, ông mới chìm xuống và may mắn chạm vào một vật rắn.

Phẩm chất nổi bật nhất của giáo sư là tư duy khoa học chặt chẽ. Nghe Nét nói con vật được bọc thép, ông không vội tin mà tự mình kiểm chứng: gõ chân, xem xét bề mặt, đặt ra rồi loại bỏ giả thuyết về loài bò sát cổ đại, cuối cùng mới khẳng định đó là tàu ngầm. Tiếp đó, ông suy luận rằng con tàu phải có máy móc và người điều khiển, từ đó tin cả ba đã thoát chết. Ông còn nghĩ đến việc con tàu phải nổi lên để lấy không khí, tức là sẽ có lối để liên lạc với người bên trong.

Cuối cùng, giáo sư là người biết khâm phục trí tuệ con người. Khi hiểu ra sự thật, ông không chỉ mừng vì thoát nạn mà còn thấy đây là “điều đáng suy nghĩ”: một điều kì diệu do con người tạo ra. Cảm xúc ấy cho thấy tâm hồn của một nhà khoa học luôn hướng về cái mới, cái tiến bộ.

Qua nhân vật giáo sư A-rôn-nác, Giuyn Véc-nơ đã gửi gắm niềm tin vào sức mạnh của tri thức và lí trí. Nhân vật cũng là tấm gương để chúng em học cách quan sát kĩ, suy nghĩ bình tĩnh và luôn giữ lòng ham hiểu biết trước những điều bí ẩn của thế giới.

Kết luận

Khi phân tích Cuộc chạm trán trên đại dương, em cần làm rõ ba chặng của câu chuyện, bước ngoặt “quái vật” hoá thành tàu ngầm, vai trò của người kể là nhà khoa học và những yếu tố đặc trưng của truyện khoa học viễn tưởng. Xem thêm:

• Soạn bài Cuộc chạm trán trên đại dương – lời giải câu hỏi sách giáo khoa.
• Soạn bài Dòng “Sông Đen” – phần tiếp theo của hành trình trên tàu Nau-ti-luýt.
• Soạn bài Dấu ấn Hồ Khanh – văn bản cùng Bài 7.