Đồng dao Nhong nhong (còn gọi là Nhong nhong ngựa ông đã về) là bài hát ngắn trẻ em đọc khi cưỡi “ngựa” bằng cành tre, chạy vòng quanh sân. Chỉ bốn câu, bài gợi tiếng nhạc ngựa leng keng và cảnh cắt cỏ cho ngựa ăn. Bài viết giới thiệu lời đầy đủ, giải nghĩa, giai thoại gắn với bến Bồ Đề, cách chơi và các dị bản.
Lời đồng dao Nhong nhong
Nhong nhong nhong nhong
Ngựa ông đã về
Cắt cỏ Bồ Đề
Cho ngựa ông ăn.
Đồng dao dân gian, đối chiếu Thi Viện, VnExpress và các trường mầm non Đức Giang (Hà Nội), Bàng La (Hải Phòng).
Khi tách thành bốn câu bốn chữ như trên, bài rất hợp để trẻ nhỏ đọc theo bước chạy. Trong các sách ca dao, hai câu “ngựa ông đã về” và “cắt cỏ Bồ Đề” thường được ghép thành một cặp lục bát (xem mục dị bản). Cuối mỗi lượt, trẻ thường hô lại “nhong nhong nhong nhong” rồi chạy tiếp.
Giải nghĩa từ khó trong bài
- Nhong nhong: từ tượng thanh, mô phỏng tiếng nhạc ngựa (chuông nhỏ đeo ở cổ ngựa) và nhịp vó ngựa chạy.
- Ngựa ông: con ngựa của “ông”, có thể hiểu là ngựa của một vị quan, một vị tướng hay chỉ là ông nội trong trò chơi tưởng tượng của trẻ.
- Đã về: trở về sau chuyến đi xa, như đoàn quân hay người đi đường dài trở lại làng.
- Bồ Đề: tên bến sông và vùng đất bên bờ sông Hồng thuộc Gia Lâm, nay thuộc Hà Nội, nơi có bãi cỏ tốt.
- Cắt cỏ: dùng liềm cắt cỏ non để làm thức ăn cho ngựa, một công việc quen thuộc của trẻ chăn trâu, chăn ngựa ngày xưa.
Giai thoại về nghĩa quân Lê Lợi
Theo chú thích trên Thi Viện, câu hát ra đời lúc nghĩa quân Lê Lợi kéo về đóng ở bến Bồ Đề, sẵn sàng đánh thành Đông Quan do quân Minh chiếm giữ; dân làng vui mừng đón quân, còn bãi sông Bồ Đề vốn nhiều cỏ non để nuôi ngựa. Đây là cách giải thích được nhiều người chấp nhận nhưng chưa có văn bản cổ ghi rõ năm ra đời của câu hát. Khi kể cho trẻ, có thể giới thiệu như một câu chuyện lịch sử gắn với bài, không nên khẳng định chắc chắn.
Cách chơi cưỡi ngựa nhong nhong
- Mỗi bạn chuẩn bị một cành tre nhỏ, cây gậy nhẹ hoặc tàu lá chuối đã tước lá làm “ngựa”. Có thể buộc thêm sợi dây ở đầu gậy làm dây cương.
- Kẹp gậy vào giữa hai chân, một tay cầm thân gậy, một tay giữ dây cương.
- Cả nhóm xếp hàng hoặc đứng thành vòng tròn. Khi người điều khiển hô “chạy”, mọi người cùng phi ngựa, vừa chạy vừa đọc đồng dao.
- Đến câu “Cho ngựa ông ăn”, các “kỵ sĩ” dừng lại, cúi xuống làm động tác cắt cỏ cho ngựa rồi lại hô “nhong nhong” chạy tiếp.
- Muốn thêm phần thi đua, cho trẻ phi ngựa vòng qua vài vật mốc rồi về đích, ai về trước mà không làm rơi “ngựa” là thắng.
Nên cho trẻ chơi trên sân bằng, không cầm gậy có đầu nhọn và không chơi ngay sau khi ăn no.
Ý nghĩa bài đồng dao Nhong nhong
Niềm vui của trò chơi tưởng tượng
Một cành tre bình thường bỗng thành con tuấn mã. Bài đồng dao cho trẻ được làm kỵ sĩ, được chạy nhảy thỏa thích và được tưởng tượng mình đang trở về từ một chuyến đi xa.
Gắn trẻ với lịch sử và quê hương
Tên đất Bồ Đề và giai thoại về nghĩa quân Lê Lợi giúp bài hát nhỏ trở thành cánh cửa để kể cho trẻ nghe về những người đánh giặc giữ nước.
Rèn thể lực và nhịp điệu
Trẻ vừa chạy vừa đọc theo nhịp bốn chữ, tập giữ thăng bằng khi kẹp gậy, tập phối hợp chân tay và hơi thở.
Các dị bản của Nhong nhong
- Bản lục bát hai câu, được Thi Viện xếp vào ca dao về lịch sử và VnExpress nhắc lại khi viết về hình tượng con ngựa: Nhong nhong ngựa ông đã về
Cắt cỏ Bồ Đề cho ngựa ông ăn - Thi Viện còn ghi khảo dị: Nhong nhong ngựa ông lại về
- Các tuyển đồng dao cho trẻ mầm non viết “Nhong nhong nhong” ba tiếng ở đầu và cuối bài thay cho bốn tiếng.
Câu hỏi thường gặp
“Nhong nhong” nghĩa là gì?
Là từ tượng thanh, mô phỏng tiếng chuông nhạc đeo ở cổ ngựa và nhịp vó ngựa khi chạy.
Bồ Đề trong bài là ở đâu?
Là bến Bồ Đề bên sông Hồng, thuộc vùng Gia Lâm, nay thuộc Hà Nội. Theo ghi chú trên Thi Viện, đây là nơi nghĩa quân Lê Lợi từng đóng quân.
Đồng dao Nhong nhong chơi như thế nào?
Trẻ kẹp một cành tre giữa hai chân làm ngựa, vừa chạy quanh sân vừa đọc bài, đến câu cuối thì dừng lại làm động tác cắt cỏ cho ngựa ăn.
Lời kết
Bốn câu ngắn ngủi nhưng đồng dao Nhong nhong mang cả tiếng nhạc ngựa, bãi cỏ bến sông và niềm vui chạy nhảy của tuổi thơ. Bé có thể chơi tiếp Dung dăng dung dẻ, Chi chi chành chành và nhiều trò khác trong chuyên mục đồng dao, trò chơi dân gian.