Người đàn bà tiết liệt là hình ảnh tiêu biểu trong nhiều truyện dân gian Việt Nam. Họ không chỉ thể hiện sức mạnh mà còn mang trong mình những bài học sâu sắc về cuộc sống. Những câu chuyện này luôn chứa đựng những giá trị văn hóa đáng trân trọng.
Ngày xưa ở vùng Bắc Ninh là đất nổi tiếng có nhiều con gái đẹp, có một cô gái làng Cách Bi, về làm vợ ông cử nhân Nguyễn Hanh, giữ chức tri huyện Thủy Đường, người ta vẫn thường gọi là bà huyện Thủy Đường. Lấy chồng sinh được một con trai vừa được 7 tháng thì chồng mất. Bà huyện đang còn trẻ đẹp, nhưng nhất quyết ở vậy thờ chồng nuôi con.
Trong làng có tên lý trưởng, vốn là tay cường hào, thấy bà huyện goá đang độ “gái một con trông mòn con mắt” nên thường kiếm cách trêu ghẹo. Muốn được yên thân nuôi con, bà khôn khéo từ chối, bảo chờ đến ngày bà đoạn tang chồng.
Một hôm tên lý trưởng đón đường bà đi chợ về, xông ra ôm bà. Bà bỏ chạy về nhà, lạy bàn thờ chồng, rồi trao nhà cửa cho họ hàng, bế con lên chùa Kim Giang để tu. Khi con trai được 7 tuổi, bà đưa con trở về nhà, bày lễ tế chồng, giết trâu mời họ hàng và xóm làng đến dự tiệc. Tên lý trưởng đã làm nhục bà lò mò đến, hí hửng nhắc đến lời hứa hẹn cũ. Bà trả lời rằng đợi cúng chồng xong rồi sẽ bàn tính đến.
Trước đông đủ mặt bà con làng xóm, bà lạy bàn thờ chồng xong rồi cầm dao sắc chỉ vào mặt tên lý trưởng mà kể tội làm nhục bà trước kia. Bà nói rằng bà còn sống đến nay là vì đứa con trai nối nghiệp còn nhỏ, bây giờ bà có thể gửi con lại cho họ Nguyễn mà chết theo chồng cho trọn tiết nghĩa. Nói xong, bà tự cắt đứt lìa bên vú đã bị tên lý trưởng chọc ghẹo trước kia, rồi ngã xuống chết. Cả họ liền bắt trói tên cường hào giải lên quan trên trị tội.
Con trai bà huyện Thủy Đường là Nguyễn Cao, về sau học hành thi đỗ ra làm quan vào cuối triều vua Tự Đức. Khi mất nước, Nguyễn Cao bỏ quan về làng, dù rất nghèo túng. Người Pháp dụ ông ra làm quan, nhưng ông từ chối, họ bảo ông rằng:
– Chúng tôi nghi bụng ông lắm.
– Nguyễn Cao trả lời: các ông nghi thì để tôi vạch bụng ra cho mà xem.
Vừa nói, ông vừa lấy móng tay bấm thủng bụng, lôi ruột ra. Người Pháp vội vàng đưa thầy thuốc đến cứu chữa, nhét ruột ông vào. Không được chết phô bày gan ruột yêu nước của mình, Nguyễn Cao liền cắn lưỡi tự tử.
Dân gian khi nhắc đến mẹ con bà, thường nói: “Mẹ anh hùng sinh ra con hào kiệt”.
Ý nghĩa truyện Người đàn bà tiết liệt
Người góa phụ trước kẻ cường hào
Chồng mất khi con mới bảy tháng, bà huyện Thủy Đường ở vậy nuôi con. Tên lý trưởng cậy thế trêu ghẹo, đón đường sàm sỡ; bà khéo hẹn đến ngày đoạn tang để được yên, rồi bỏ lên chùa tu, nuôi con bảy năm. Truyện cho thấy người phụ nữ góa ở làng quê xưa dễ bị kẻ có quyền ức hiếp đến mức nào.
Một cách giữ tiết khốc liệt
Đến ngày con lớn, bà làm lễ tế chồng, trước mặt cả họ và làng xóm kể tội tên lý trưởng, rồi tự cắt bỏ bên vú từng bị hắn chọc ghẹo và chết theo chồng. Hành động ấy vừa là lời tố cáo công khai kẻ làm nhục mình, vừa là cách giữ “tiết nghĩa” theo quan niệm lễ giáo phong kiến. Ngày nay, người đọc trân trọng khí phách của bà nhưng cũng nhận ra áp lực khắc nghiệt mà lễ giáo cũ đặt lên người phụ nữ: không ai phải chết để chứng minh sự trong sạch của mình.
Mẹ nào con nấy
Phần sau kể người con trai Nguyễn Cao, đỗ đạt làm quan, khi mất nước thì bỏ quan về làng, không chịu ra làm việc cho người Pháp và tự sát để giữ khí tiết. Câu dân gian “Mẹ anh hùng sinh ra con hào kiệt” nối hai số phận, hai thời đại thành một truyền thống khí tiết của gia đình.
Nguồn gốc truyện Người đàn bà tiết liệt
Nguyễn Cao là nhân vật có thật, người làng Cách Bi (Bắc Ninh), nhà nho tham gia chống Pháp cuối thế kỷ XIX, nổi tiếng với cái chết khẳng khái khi bị bắt. Câu chuyện về người mẹ là truyền thuyết lưu truyền ở quê hương ông. Bản kể trên không ghi người kể. Lưu ý: truyện có cảnh tự hủy hoại thân thể và tự sát, phụ huynh nên đọc cùng trẻ nhỏ.
Đọc thêm truyện về những người phụ nữ giữ trọn nghĩa: Sự tích Hoa cải lên trời, Rau răm ở lại, Trinh phụ hai chồng và Thiếu phụ Nam Xương.
Câu hỏi thường gặp
Bà huyện Thủy Đường đã chống lại tên lý trưởng như thế nào?
Bà khéo hẹn đợi ngày đoạn tang để được yên thân, bỏ lên chùa nuôi con. Bảy năm sau, trước mặt họ hàng và làng xóm, bà kể tội hắn rồi tự sát; cả họ bắt trói hắn giải lên quan.
Nguyễn Cao là ai?
Là con trai bà huyện Thủy Đường, đỗ đạt làm quan cuối đời Tự Đức, khi mất nước thì bỏ quan, không chịu hợp tác với người Pháp và tự sát để giữ khí tiết.