Sự tích Hoa cải lên trời và Rau răm ở lại là hai câu chuyện dân gian thú vị. Chúng không chỉ phản ánh văn hóa mà còn chứa đựng những bài học sâu sắc.
Chuyện kể rằng: vào những năm 1785, để đánh lại quân Tây Sơn, Nguyễn Ánh dự định gửi con cả là Hoàng tử Cảnh đi theo cố đạo Pháp (Bá Đa Lộc) sang Pháp cầu viện.
Bà Phi Yến (Lê Thị Răm) là vợ thứ của Nguyễn Ánh đã can ngăn chồng, đừng làm việc “Cõng rắn cắn gà nhà” để người đời chê trách. Nguyễn Ánh không những không nghe lời khuyên của Bà mà còn tức giận, nghi Bà thông đồng với quân Tây Sơn, nên định giết Bà.
Nhờ quần thần can xin, Nguyễn Ánh đã tống giam Bà vào một hang đá trên đảo Côn Lôn nhỏ. Khi quân Tây Sơn đánh ra đảo, Nguyễn Ánh bỏ chạy ra biển, Hoàng tử Cải (còn gọi là Hoàng tử Hội An), con Bà Phi Yến lúc đó mới 4 tuổi đòi mẹ đi cùng.
Trong cơn tức giận, khi chạy trốn Tây Sơn. Đến đảo này, Nguyễn Ánh đã hất hoàng tử Cải xuống biển để trừng phạt về tội cãi cha. Cái chết của con trai để lại cho bà Phi Yến, tên tục là Lê Thị Răm, nỗi đau khôn nguôi. Xác Hoàng tử Cải đã trôi vào bãi biển Cỏ Ống.
Dân làng đã chôn cất Hoàng tử. Bà Phi Yến, theo truyền thuyết, được một con vượn và một con hổ cứu ra khỏi hang và về sống với dân làng Cỏ Ống để trông nom mộ Hoàng tử Cải. Vào đêm định mệnh rằm tháng Bảy năm Ất Hợi (1785), ban hương chức làng An Hải cử đại diện qua làng Cỏ Ống rước bà về dự lễ xá tội vong nhân.
Buổi lễ kéo dài đến khuya, sau đó bà nghỉ đêm trong tại làng An Hải để ngày hôm sau về Cỏ Ống. Năm ấy bà mới 24 tuổi, dung nhan rất lộng lẫy. Trong làng có tên đồ tể tên là Biện Thi đem lòng tà dục, đã mò vào cấm phòng nắm lấy tay bà.
Nghe tiếng bà tri hô, dân làng kéo đến đóng gông tên Biện Thi chờ ngày xử tội. Tủi phận mình, bà đã chặt đứt cánh tay bị xâm phạm rồi quyên sinh để giữ trọn danh tiết. Cải là tên dân dã của một Hoàng tử con của Nguyễn Ánh, Răm là tục danh của bà Phi Yến (Lê Thị Răm), vợ thứ của ông này.
Ngày nay ở bên mộ cậu Hoàng Tử Cải mọc lên một cây xanh tốt và rất sai quả. Người dân bảo đấy là quả dâng cho Bà Phi Yến.
“Gió đưa cây cải về trời
Rau răm ở lại chịu lời đắng cay”
Đây là câu ca dao dân gian đặt ra để bày tỏ lòng thương cảm đối với bà Phi Yến, một phụ nữ tài sắc, giàu lòng yêu nước. Hiện nay ở Côn Đảo vẫn còn ngôi miếu An Sơn do dân đảo dựng vào năm 1785 (đến năm 1958 đã được xây dựng lại) để thờ bà Phi Yến.
Câu ca dao trên do truyền miệng từ lâu tôi đã nghe mẹ tôi hát ru. Khi ra Côn Đảo tôi được thăm nhà thờ Bà Phi Yến và được biết câu ca dao có nguồn gốc từ nơi này. Một người phụ nữ hết lòng yêu nước, thương con và giữ khí tiết.
Ý nghĩa sự tích Hoa cải lên trời, Rau răm ở lại
Câu ca dao mang hai tên người
“Gió đưa cây cải về trời, rau răm ở lại chịu lời đắng cay” vốn được hiểu là lời than của người ở lại trong cuộc chia ly. Theo truyền thuyết Côn Đảo, “cải” là hoàng tử Cải bị cha hất xuống biển, “răm” là bà Phi Yến Lê Thị Răm, mẹ cậu, mất con và chịu bao oan khuất. Cách giải thích ấy khiến câu ca dao quen thuộc mang thêm một tầng nghĩa xót xa.
Người vợ dám can chồng
Bà Phi Yến can Nguyễn Ánh đừng đưa con sang Pháp cầu viện, “cõng rắn cắn gà nhà”. Bị nghi thông đồng với Tây Sơn, bà bị giam vào hang đá, rồi mất con. Truyền thuyết đề cao một người phụ nữ đặt vận nước lên trên lợi ích phe phái, dù phải trả giá bằng cả gia đình.
Nỗi đau và cách giữ mình khốc liệt
Kết thúc truyện, bà tự chặt cánh tay bị kẻ xấu nắm lấy rồi quyên sinh để giữ danh tiết. Đó là cách giữ tiết theo quan niệm xưa; người đọc hôm nay thương bà và hiểu rằng nỗi đau mất con, nỗi oan bị nghi kỵ mới là những gánh nặng thật sự đè lên bà.
Nguồn gốc sự tích Hoa cải lên trời, Rau răm ở lại
Đây là truyền thuyết của người dân Côn Đảo về bà Phi Yến, gắn với miếu An Sơn (miếu Bà) trên đảo, nơi dân đảo thờ bà và được bài viết nhắc tới. Câu chuyện không có trong chính sử triều Nguyễn; các chi tiết như năm tháng, con vượn và con hổ cứu bà là phần truyền thuyết. Đoạn cuối bài là lời kể của người viết xưng “tôi” về câu ca dao mẹ hát ru; bài không ghi tên người viết.
Đọc thêm truyện về những người phụ nữ giữ trọn khí tiết: Người đàn bà tiết liệt, Thiếu phụ Nam Xương; và tuyển chọn Ca dao ru con ngủ.
Câu hỏi thường gặp
“Cải” và “răm” trong câu ca dao chỉ ai?
Theo truyền thuyết Côn Đảo, “cải” là hoàng tử Cải, con bà Phi Yến, còn “răm” là bà Phi Yến, tên tục là Lê Thị Răm.
Vì sao bà Phi Yến bị giam ở Côn Đảo?
Vì bà can Nguyễn Ánh đừng gửi con sang Pháp cầu viện để đánh Tây Sơn. Nguyễn Ánh nghi bà thông đồng với Tây Sơn nên giam bà vào một hang đá trên đảo.