Đi cà kheo là trò chơi dân gian trong đó người chơi đứng lên hai cây tre có gắn chỗ đặt chân, tay nắm phần thân tre phía trên rồi bước đi trên cao như có đôi chân dài. Khi thi, ai đi nhanh nhất về đích mà không ngã, không để chân chạm đất là người thắng. Trò chơi cần sân phẳng, mỗi người một đôi cà kheo và rất nhiều sự khéo léo. Bài này hướng dẫn cách chọn cà kheo, tập đi từng bước, luật thi đi cà kheo, các kiểu thi ở vùng cao và những lưu ý để tránh té ngã.
Đi cà kheo là gì?
Cà kheo là đôi cây tre (hoặc gỗ) có khấc hay bàn đạp cách mặt đất một khoảng; người đứng lên đó dùng hai cây tre thay cho bước chân. Theo Wikipedia tiếng Việt, cà kheo vốn gắn với ngư dân miền biển, giúp họ lội ra vùng nước nông bắt tôm cá, quăng chài; một số dân tộc ở Tây Nguyên như người K’Ho, Lạch (Lâm Đồng) còn dùng cà kheo để bước lên nhà sàn những ngày mưa lầy. Đài Tiếng nói Việt Nam cho biết người Thái Tây Bắc gọi trò chơi này là “khí chọk chẹk”, chơi trong các lễ hội và ngày vui xuân. Từ công cụ lao động, cà kheo đã thành trò thi tài trong hội làng và thành tiết mục biểu diễn ở nhiều lễ hội lớn.
| Thông tin | Đi cà kheo |
|---|---|
| Số người | Tập một mình; thi đua từ 2 người hoặc chia 2 đội |
| Độ tuổi phù hợp | Trẻ từ khoảng 7 tuổi với cà kheo thấp; thiếu niên, người lớn với cà kheo cao |
| Dụng cụ | Mỗi người một đôi cà kheo tre hoặc gỗ |
| Không gian | Sân đất hoặc bãi cỏ bằng phẳng, đường đua 10–30 m |
| Một lượt thi | Vài phút cho mỗi lượt đua |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Cà kheo: chọn tre già, đặc, đoạn gióng ngắn cho chắc; chiều dài cây tre cao hơn vai người chơi để tay nắm thoải mái. Chỗ đặt chân là một khấc tre, mấu cành giữ lại hoặc thanh gỗ buộc chặt, mặt bàn đạp đủ rộng cho cả bàn chân.
- Độ cao bàn đạp: người mới tập, nhất là trẻ em, chỉ nên đặt bàn đạp cách đất khoảng 20–40 cm; người đi giỏi mới nâng dần lên cao.
- Kiểm tra: lắc thử từng chỗ buộc, xem tre có nứt, mối dây có lỏng không; bọc vải hoặc cao su ở chân cà kheo cho đỡ trượt.
- Sân: mặt bằng phẳng, khô, không có hố, rễ cây hay đá cục; kẻ vạch xuất phát và vạch đích rõ ràng.
- Bảo hộ: giày đế bám, quần áo gọn; người mới tập nên đội mũ bảo hiểm, đeo bảo vệ đầu gối, khuỷu tay.
Luật chơi đi cà kheo từng bước
Tập đi cà kheo
- Dựng hai cây cà kheo trước mặt, nhờ bạn giữ hoặc tựa lưng vào tường. Nắm chắc phần thân tre ngang ngực, kẹp sát vào nách hoặc mạn sườn.
- Đặt chân thuận lên bàn đạp trước, nhún nhẹ rồi đưa chân kia lên bàn đạp còn lại.
- Đứng yên vài giây cho quen độ cao, mắt nhìn thẳng phía trước, giữ người hơi đổ về trước.
- Nhấc cây bên phải lên bằng tay và chân cùng lúc, đặt xuống phía trước một bước ngắn; tiếp đến cây bên trái. Cứ thế bước đều, chân và tay cùng bên chuyển động cùng nhau.
- Muốn xuống, dừng hẳn lại, bước một chân xuống đất trước rồi mới bỏ chân kia.
Thi đua tốc độ
- Các người chơi đứng trên cà kheo sau vạch xuất phát, mỗi người một làn đường.
- Nghe hiệu lệnh (tiếng còi, tiếng trống) mới được bước; ai xuất phát trước hiệu lệnh bị tính phạm luật.
- Đi càng nhanh càng tốt về vạch đích, không được chạm chân xuống đất, không chen sang làn của bạn.
- Ngã hoặc chạm chân xuống đất thì phải quay lại vạch xuất phát đi lại, hoặc bị loại tùy luật của ban tổ chức.
- Ai chạm vạch đích sớm nhất trong khi vẫn đứng vững trên cà kheo sẽ thắng.
Mẹo đi cà kheo vững, ít ngã
- Bước ngắn và đều: bước dài làm trọng tâm lệch ra sau, rất dễ ngửa người.
- Không đứng yên một chỗ quá lâu; cà kheo giữ thăng bằng tốt nhất khi đang di chuyển nhịp nhàng.
- Mắt hướng ra xa vài mét, đừng cúi nhìn bàn đạp.
- Kẹp chặt thân tre vào người để tay và cà kheo thành một khối, đỡ mỏi tay.
- Tập trên bãi cỏ, có bạn đi kèm hai bên; khi thấy sắp ngã, buông cà kheo và nhảy xuống về phía trước thay vì cố gồng người.
Các kiểu thi đi cà kheo theo vùng miền
Báo Môi trường và Đài Tiếng nói Việt Nam ghi lại nhiều cách chơi cà kheo của đồng bào vùng cao:
Đua từng cặp
Từng đôi nam nữ đi song song đua một quãng dài, hoặc tách nam, nữ ra thi riêng. Đây là kiểu thi đơn giản và phổ biến nhất.
Đẩy ngã đối phương
Hai bên dàn hàng đối diện, khi trống lệnh vang lên thì tiến lại gần, dùng chân cà kheo gạt chân cà kheo hoặc tỳ vai đối phương cho đến khi một bên mất thăng bằng phải xuống đất.
Đá “bóng” trên cà kheo
Chia hai đội như đá bóng, mỗi đầu sân có một vòng tròn nhỏ. Hai đội giành nhau một khúc gỗ ngắn bằng cách lấy chân cà kheo khều, đẩy, đội nào đưa được khúc gỗ lăn vào vòng tròn bên kia là thắng.
Đi cà kheo nhặt quả, nhặt ngô
Ở Yên Châu (Sơn La), người Thái thi đi cà kheo nhặt xoài; có nơi nhặt bắp ngô mang về đội mình, đội nào lấy được nhiều mà không đổ cà kheo thì thắng.
Cà kheo biểu diễn
Người đi cà kheo bước theo nhịp vòng xòe, hoặc vừa đi vừa đội giỏ ngô, quả bí trên đầu như diễn xiếc. Ở thành phố, các nhóm diễn cà kheo mặc trang phục sặc sỡ thường góp mặt ở lễ hội đường phố.
Lợi ích của trò chơi đi cà kheo
- Thăng bằng và phối hợp: tay, chân, mắt phải ăn khớp từng bước.
- Sức bền: cơ tay, vai, lưng và chân đều được vận động.
- Bản lĩnh: đứng ở độ cao mới mẻ giúp trẻ bớt sợ hãi, tự tin hơn mỗi khi đi được thêm vài bước.
- Hiểu văn hóa: cà kheo gắn với lao động của ngư dân và sinh hoạt hội xuân của nhiều dân tộc.
Lưu ý an toàn khi đi cà kheo
- Té ngã là rủi ro lớn nhất: luôn bắt đầu với bàn đạp thấp, tập trên bãi cỏ hoặc nền đất mềm, có người lớn hoặc bạn đỡ hai bên.
- Đội mũ bảo hiểm, đeo bảo vệ đầu gối và khuỷu tay khi mới tập hoặc khi đi cà kheo cao.
- Kiểm tra cà kheo trước mỗi lần chơi; tre nứt, dây buộc lỏng phải thay ngay.
- Không đi cà kheo trên nền trơn, dốc, gần ao hồ, bậc thềm, đường xe chạy hay dưới dây điện.
- Kiểu thi đẩy ngã đối phương chỉ dành cho thanh niên, người lớn đã đi vững, trên sân mềm, có trọng tài.
- Khi mỏi tay hay chóng mặt, xuống nghỉ ngay; uống đủ nước, tránh nắng gắt.
Đi cà kheo trong sách giáo khoa
Trẻ lớp 1 làm quen với cụm từ “đi cà kheo” khi học vần eo trong Bài 1: ao, eo (Tiếng Việt 1 Chân trời sáng tạo, chủ đề Thể thao). Ở Ngữ văn 7, đi cà kheo là đề tài hấp dẫn cho bài văn thuyết minh về luật chơi; có thể tham khảo cách trình bày luật trong bài soạn bài Trò chơi cướp cờ.
Câu hỏi thường gặp
Cà kheo làm bằng gì?
Thường làm bằng tre già, đặc; chỗ đặt chân là khấc tre, mấu cành hoặc thanh gỗ buộc chặt. Ngày nay có thêm cà kheo gỗ, cà kheo kim loại cho biểu diễn.
Trẻ mấy tuổi tập đi cà kheo được?
Trẻ khoảng 7 tuổi có thể tập với cà kheo thấp, bàn đạp cách đất vài chục phân, luôn có người lớn đỡ bên cạnh.
Đi cà kheo thế nào để không ngã?
Bước ngắn, đều, người hơi đổ về trước, mắt nhìn phía trước và không đứng yên quá lâu; tập trên nền mềm trước khi ra sân cứng.
Đi cà kheo có nguồn gốc từ đâu?
Ở nước ta, cà kheo gắn với ngư dân vùng biển và sinh hoạt của nhiều dân tộc như người Thái, người Mường, người K’Ho; trò chơi cùng loại cũng có ở nhiều nước khác trên thế giới.
Lời kết
Đi cà kheo là trò chơi dân gian vừa vui mắt vừa thử thách lòng can đảm và đôi chân vững vàng. Bắt đầu thấp, tập chậm, có người đỡ là cách để bé tự tin đứng lên “đôi chân dài” của mình. Tìm thêm các trò trong chuyên mục trò chơi dân gian như nhảy bao bố, kéo co hay ném còn.