Nhảy sạp (hay múa sạp) vừa là điệu múa vừa là trò chơi tập thể, rất quen thuộc với bà con các dân tộc ít người ở Tây Bắc: một nhóm ngồi hai bên dàn tre, đập các thanh sạp con mở ra, chập vào theo nhịp, nhóm còn lại nhảy múa trong những khoảng trống giữa các thanh tre mà chân không bị tre khép vào. Điệu múa thường có mặt trong ngày hội, ngày Tết, ngày mùa và nay được đưa vào trường học, sân khấu, lễ hội du lịch. Bài này giới thiệu nguồn gốc nhảy sạp theo các tài liệu đáng tin, cách dựng dàn sạp, nhịp đập sạp, luật nhảy sạp từng bước cho học sinh và những lưu ý để không bị kẹp chân, té ngã.
Nhảy sạp là gì? Nguồn gốc của múa sạp
Theo Wikipedia tiếng Việt, nhảy sạp là điệu múa trên những thanh tre, có ở nhiều dân tộc châu Á như Ấn Độ, Lào, Thái Lan, Campuchia, Philippines; ở nước ta, múa sạp gắn với đời sống các dân tộc ít người miền Tây Bắc, hay xuất hiện trong ngày hội, dịp Tết, lúc mùa màng xong, có nơi như người Khơ Mú ở Điện Biên còn múa sạp vào những đêm trăng sáng. Về nguồn gốc, các tài liệu chưa thống nhất: trước đây nhiều nhà nghiên cứu cho rằng múa sạp là của người Mường; tạp chí Văn hóa Nghệ thuật thì cho rằng điệu múa nảy sinh từ công việc đồng áng, sinh hoạt thường ngày của người Thái, đặc biệt ở vùng Mường Lò – Nghĩa Lộ với ngày hội Đại xòe – Múa sạp. Có thể hiểu múa sạp là tài sản chung của nhiều dân tộc Tây Bắc, mỗi nơi mang sắc thái riêng.
| Thông tin | Nhảy sạp |
|---|---|
| Số người | Không giới hạn; mỗi cặp sạp con cần 2 người đập, người nhảy càng đông càng vui |
| Độ tuổi phù hợp | Học sinh từ khoảng 8 tuổi, thanh niên, người lớn |
| Dụng cụ | 2 cây tre lớn làm sạp cái, nhiều cặp tre hoặc nứa nhỏ làm sạp con |
| Không gian | Sân phẳng, rộng, đủ chỗ cho dàn sạp và người xem đứng quanh |
| Một lượt | Vài phút cho mỗi lượt nhảy qua dàn sạp |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Sạp cái: hai cây tre to, thẳng, chắc, đặt song song trên mặt đất, cách nhau một khoảng vừa để gác hai đầu sạp con.
- Sạp con: các thanh tre, nứa nhỏ, đủ dài để gác ngang qua hai sạp cái; xếp thành từng cặp nằm song song nhau và cắt ngang sạp cái. Cả dàn sạp tạo thành nhiều “ô” để người múa bước vào.
- Người đập sạp: mỗi cặp sạp con có hai người ngồi hai đầu, mỗi tay cầm một thanh.
- Âm nhạc: có thể dùng trống, chiêng hoặc bản nhạc có nhịp rõ; trong múa sạp Thái thường có trống, kèn pí lồ, đàn tính.
- Trang phục: quần áo gọn hoặc trang phục dân tộc; chân trần hoặc giày vải đế mềm.
- Kiểm tra tre: chuốt nhẵn mắt tre, cạnh tre để không có dằm, xước tay chân.
Luật chơi nhảy sạp từng bước
Nhịp đập sạp
Báo VietnamPlus mô tả nhịp phổ biến là nhịp 4/4: ba nhịp đầu, người đập gõ thanh sạp con xuống sạp cái (lúc này hai thanh tách xa nhau, ô sạp “mở”), nhịp thứ tư thì chập hai thanh sạp con vào nhau (ô sạp “đóng”). Người mới tập nên đếm to “mở – mở – mở – chập” để cả nhóm đều tay.
Các bước nhảy
- Người đập sạp ngồi vào vị trí, gõ thử vài lượt nhịp chậm cho đều tay.
- Người nhảy đứng ở đầu dàn sạp, nghe vài nhịp để thuộc tiếng gõ trước khi vào.
- Ở những nhịp “mở”, bước chân vào khoảng trống giữa hai thanh sạp con của ô đầu tiên.
- Trước nhịp “chập”, nhấc chân ra khỏi khoảng giữa, đặt sang ô kế tiếp hoặc ra ngoài hai thanh tre đang khép lại.
- Lặp lại nhịp nhàng để đi lần lượt qua từng ô cho đến cuối dàn sạp rồi bước ra; người sau nối tiếp ngay, có thể nhảy theo từng cặp nam nữ.
- Khi nhóm đã quen, người đập tăng dần tốc độ; người nhảy thêm động tác tay, xoay người, tung khăn, đổi đội hình.
- Ai bị sạp kẹp chân hoặc giẫm lên thanh tre thì dừng lượt; nhiều nhóm quy định người đó vào thay chỗ một người đập sạp.
Mẹo nhảy sạp không bị kẹp chân
- Nghe tiếng tre thay vì nhìn xuống chân: tiếng chập là tín hiệu để chân đã phải ở ngoài.
- Bước nhẹ bằng nửa trước bàn chân, gối hơi chùng để nhấc chân nhanh.
- Tập nhảy “khô” trên mặt đất với một bạn đếm nhịp trước khi vào dàn sạp thật.
- Người đập sạp giữ thanh tre sát mặt đất, chập vừa đủ kêu, không cần quá mạnh.
- Bắt đầu với nhịp thật chậm và ít ô sạp; thuần thục mới thêm ô, tăng tốc.
Các biến thể múa sạp
Theo nhịp
Theo tạp chí Văn hóa Nghệ thuật, múa sạp có thể theo nhịp 4/4, nhịp 3/4 và nhịp tự do; mỗi nhịp đòi hỏi bước chân khác nhau.
Theo đội hình và động tác
Người múa có thể đi thành hàng dọc, hàng ngang, đường chéo hay vòng tròn. Nhiều động tác lấy cảm hứng từ việc nhà nông, nghề sông nước, nghề thủ công; người múa còn dùng khăn, quạt để tăng vẻ mềm mại.
Múa sạp kết hợp xòe
Ở Mường Lò – Nghĩa Lộ, múa sạp đi cùng ngày hội Đại xòe của người Thái, trở thành tiết mục thu hút du khách.
Múa sạp ở các nước
Wikipedia ghi nhận các điệu múa tre tương tự: Tinikling ở Philippines, Cheraw ở bang Mizoram (Ấn Độ), Lao Kra Top Mai ở Thái Lan, Robam Kom Araek ở Campuchia.
Ý nghĩa và lợi ích của nhảy sạp
- Đoàn kết cộng đồng: người đập và người nhảy phải ăn ý, cả bản cùng tham gia, người xem cũng hòa vào nhịp.
- Cầu mùa, cầu may: bên cạnh vui chơi, múa sạp còn chứa đựng mong ước trời đất thuận hòa, lúa ngô đầy bồ.
- Rèn phản xạ và nhịp điệu: nghe nhạc, bắt nhịp, điều khiển bước chân chính xác.
- Vận động vui khỏe: nhảy liên tục giúp tim phổi khỏe, cơ chân linh hoạt.
- Gìn giữ văn hóa: học sinh hiểu thêm phong tục, trang phục, âm nhạc của đồng bào Tây Bắc.
Lưu ý an toàn khi nhảy sạp
- Bắt đầu bằng nhịp chậm; người đập sạp không đập quá mạnh để tránh kẹp đau chân, gãy tre.
- Chuốt nhẵn tre, quấn băng vải ở đầu sạp con nếu có cạnh sắc.
- Không mang giày đế cứng, guốc, dép tông; chân trần hoặc giày vải mềm là phù hợp.
- Mặt sân phải phẳng, khô; không đứng hay ngồi lên dàn sạp khi đang chơi.
- Người xem đứng cách dàn sạp ít nhất một sải tay.
- Trẻ nhỏ nên tập với dàn sạp ít ô, có người lớn điều khiển nhịp.
Nhảy sạp trong sách giáo khoa
Ở Tiếng Việt 3 Chân trời sáng tạo, phần đọc mở rộng trong Bài 3: Nghệ nhân Bát Tràng có bài viết về nhảy sạp của đồng bào Thái ở Quan Sơn. Tiếng Việt 3 Cánh diều lại có phần nghe thông tin về múa sạp trong Ôn tập cuối năm lớp 3. Ở Ngữ văn 7, có thể chọn nhảy sạp làm đề tài cho bài văn thuyết minh, vì điệu múa có quy ước nhịp và bước chân rõ ràng; có thể tham khảo cách trình bày trong bài soạn bài Trò chơi cướp cờ.
Câu hỏi thường gặp
Nhảy sạp là của dân tộc nào?
Nhiều dân tộc ở Tây Bắc như Thái, Mường, Khơ Mú cùng có điệu múa này. Nguồn gốc chính xác chưa thống nhất: có tài liệu cho là của người Mường, có tài liệu gắn với lao động của người Thái.
Nhảy sạp và múa sạp có khác nhau không?
Không, đó là hai tên gọi của cùng một điệu múa trên dàn tre.
Một dàn sạp cần bao nhiêu người đập?
Mỗi cặp sạp con cần hai người ngồi hai đầu; dàn có ba cặp sạp con thì cần sáu người đập, số người nhảy không giới hạn.
Làm sao để không bị sạp kẹp chân?
Nghe kỹ nhịp, nhấc chân ra trước tiếng chập, bước bằng nửa trước bàn chân và luyện với nhịp chậm trước.
Lời kết
Nhảy sạp là điệu múa vui tươi mà mang cả tinh thần cộng đồng và ước vọng mùa màng của đồng bào Tây Bắc. Chỉ cần vài thanh tre, một nhịp trống và chút kiên nhẫn là cả lớp có thể cùng nhau bước vào dàn sạp. Xem thêm các trò ngày hội trong chuyên mục trò chơi dân gian như ném còn, đi cà kheo hay nhảy dây.