Chử Đồng Tử và Công chúa Tiên Dung là một trong những câu chuyện cổ tích nổi tiếng của Việt Nam. Tình yêu và lòng dũng cảm trong câu chuyện này đã chinh phục nhiều thế hệ. Hãy cùng khám phá những giá trị văn hóa và bài học sâu sắc mà câu chuyện mang lại.
Thời Hùng Vương thứ ba có một người con gái nhan sắc như tiên, đặt tên là Tiên Dung. Tiên Dung rất đẹp, song tự nguyện không lấy chồng, chỉ ham thích phong cảnh, thường đi du lịch khắp nơi trong nước. Được vua cha nuông chiều, mỗi năm vào độ mùa xuân Tiên Dung ngồi thuyền du ngoạn, có khi ra tận ngoài biển, lắm lúc mê cảnh đẹp quên về.
Thuở ấy, ở làng Chử Xá (thuộc tỉnh Hưng Yên ngày nay) có người tên là Chử Cù Vân và con trai tên là Chử Đồng Tử. Hai cha con thương mến nhau rất thắm thiết. Nhà họ Chử vốn nghèo lại càng thêm sa sút sau một trận cháy, trong nhà chỉ còn mỗi một chiếc khố.
Hai cha con phải thay phiên nhau mà mặc mỗi khi ra ngoài. Khi người cha bị bệnh nặng sắp mất, dặn con giữ khố lại, còn cứ chôn mình xác trần. Chử Đồng Tử không nỡ để cha chết trần truồng, dùng chiếc khố độc nhất liệm cha mà đem chôn.
Từ đó Chử Đồng Tử không có gì che thân, đợi đến đêm mới đi ra câu cá, ban ngày thì dầm nửa người dưới nước, đến gần thuyền để bán cá hoặc xin ăn.
Một hôm, thuyền rồng chở công chúa Tiên Dung đến vùng đó. Nghe tiếng chuông trống, đàn sáo lại thấy cờ quạt, người hầu rầm rộ, Chử Đồng Tử hoảng sợ, chui vào bụi lau ở bãi cát bờ sông, nấp mình xuống đó rồi phủ cát lên che người.
Thuyền rồng ghé vào bờ, Tiên Dung lên chơi trên bãi, thấy cảnh thanh tú, sai người hầu quây màn ở bụi lau để làm nơi cho mình tắm, đúng ngay vào chỗ Chử Đồng Tử nấp. Đến khi Tiên Dung xối nước, cát trôi để lộ thân hình trần truồng của người trai lạ.
Nàng ngạc nhiên hỏi chuyện mới rõ tình cảnh của Chử Đồng Tử, nghĩ ngợi bảo chàng: – Tôi đã định không lấy chồng, nay tình cờ gặp anh thế này, chắc do là trời xui khiến. Anh dậy mà tắm rửa đi!
Rồi Tiên Dung lấy quần áo trao cho Chử Đồng Tử mặc để cùng xuống thuyền ăn uống. Người ở trên thuyền hiểu chuyện, cho là một cuộc gặp gỡ lạ lùng. Tiên Dung nghĩ là duyên tiền định, đòi kết làm vợ chồng. Chử Đồng Tử cho là phận mình thấp hèn, không dám nhận lời, Tiên Dung nói: – Đây là do trời tác hợp, sao anh lại từ chối?
Rồi hôn lễ giữa nàng công chúa với anh chàng Chử Đồng Tử cử hành ngay trên sông.
Tin đưa về kinh đô, Hùng Vương giận dữ nói với triều thần:
– Con gái ta không kể danh tiết, hạ giá lấy kẻ nghèo hèn, còn mặt mũi nào mà trông thấy ta nữa. Từ nay mặc cho nó muốn đi đâu thì đi, không được về cung.
Tiên Dung biết vua cha tức giận, sợ không dám về, bèn cùng chồng mở chợ ở Hà Thám, đổi chác với dân gian. Lâu dần mở mang thành chợ lớn, gọi là chợ Hà Thám, có phố xá khách buôn nước ngoài lui tới giao thương ngày càng phồn thịnh.
Một hôm có khách buôn bán đến rủ Tiên Dung đem vàng cùng ra nước ngoài mua hàng về bán sẽ có lãi to. Tiên Dung mới bảo chồng rằng:
– Chúng ta lấy nhau là do trời định, cơm áo cũng do trời cho. Vậy việc này âu cũng là trời xui khiến, chúng ta nên làm.
Chử Đồng Tử bèn cùng khách buôn nọ ra đi. Đến một hòn núi giữa biển gọi là núi Quỳnh Tiên, thuyền ghé lấy nước ngọt, Chử Đồng Tử vui chân trèo lên cái am nhỏ trên núi gặp một đạo sĩ trẻ tên là Phật Quang.
Chuyện trò ý hợp tâm đầu, Chử Đồng Tử theo lời Phật Quang giao vàng nhờ khách buôn đi mua hàng còn mình thì ở lại đây học đạo. Đến khi thuyền trở lại, Chử Đồng Tử theo về đất liền. Khi từ giã, Phật Quang tặng Chử Đồng Tử một cái gậy, một cái nón và bảo:
– Đây là vật thần thông. Về đến nhà Chử Đồng Tử truyền đạo lại cho vợ.
Tiên Dung giác ngộ bèn bỏ việc buôn bán để cùng chồng đi tìm thày học đạo. Một hôm trời tối, hai vợ chồng đi đã mệt mà chưa thấy nhà cửa đâu, mới dừng bước lại, cầm gậy che nón nằm dưới mà nghỉ.
Vào khoảng nửa đêm, tự nhiên chỗ ấy nổi lên thành quách, cung điện bằng châu ngọc và kho tàng đầy đủ của cải, màn gấm chiếu hoa, không thiếu một thứ gì. Lại thêm tiên đồng ngọc nữ, tướng sĩ lính hầu xúm xít quanh hai vợ chồng.
Sáng hôm sau, dân ở quanh vùng đều lấy làm kinh dị, mang hương hoa thực phẩm đến xin làm tôi. Họ vào thành thấy các quan văn võ, lính tráng tấp nập đông đảo như một nước riêng. Hùng Vương được tin báo cho là con gái làm loạn, vội phái quân đi đánh.
Đoàn quân sĩ nhà vua gần tới nơi, bộ hạ Tiên Dung xin ra chống cự, nàng cười mà bảo rằng: – Tất cả mọi việc đều do ở trời chứ không phải tự ta. Ta đâu dám cự lại phụ vương. Sống hay chết đều nhờ ở trời, dẫu ta có bị phụ vương giết cũng không dám oán hận.
Trời đã tối, quân của Hùng Vương không kịp tấn công, dừng lại đóng ở bãi Tự Nhiên, cách đối phương một con sông lớn. Đến nửa đêm trời bỗng nổi bão, sóng gió cuồn cuộn, nhổ cây ở bãi, đại quân của Hùng Vương rối loạn.
Trong chốc lát thành quách cung điện và bộ hạ của hai vợ chồng Tiên Dung đều bay cả lên trời. Sáng hôm sau, người ta kinh hãi thấy chỗ đó đã hóa thành một cái đầm lớn. Dân chúng bèn lập đền thờ để cúng tế hàng năm, gọi đầm ấy là đầm Nhất Dạ (Một đêm), thuộc phủ Khoái Châu tỉnh Hưng Yên.
Ý nghĩa truyện Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung
Hiếu thảo đến cùng
Chử Đồng Tử nhường chiếc khố duy nhất để liệm cha, chấp nhận sống trần truồng, ban ngày dầm nửa người dưới sông để xin ăn. Truyện mở đầu bằng một tấm lòng hiếu thảo gần như tuyệt đối, và mọi điều kỳ diệu về sau đều như phần thưởng cho tấm lòng ấy.
Mối tình vượt qua đẳng cấp
Công chúa con vua Hùng gặp chàng đánh cá nghèo nhất vùng giữa bãi lau, và chính nàng là người chủ động nói lời kết duyên. Tiên Dung chấp nhận bị vua cha từ bỏ, cùng chồng mở chợ, buôn bán, rồi đi học đạo. Đây là một trong những câu chuyện tình đẹp nhất của văn học dân gian Việt Nam, đề cao tình yêu tự do và sự bình đẳng giữa người với người.
Ước mơ của cư dân sông nước
Chợ Hà Thám với khách buôn nước ngoài lui tới, thành quách hiện lên sau một đêm, đầm Nhất Dạ hình thành khi thành bay về trời: truyện gói cả ước mơ giàu có nhờ buôn bán và lòng tin vào phép lạ của người dân vùng châu thổ sông Hồng. Chử Đồng Tử về sau được thờ như một trong “Tứ bất tử”, bốn vị thánh bất tử của tín ngưỡng dân gian Việt Nam.
Nguồn gốc truyện Chử Đồng Tử và công chúa Tiên Dung
Truyện đã được ghi trong Lĩnh Nam chích quái, tập truyện dân gian bằng chữ Hán soạn khoảng thế kỷ XV, với tên Truyện Nhất Dạ Trạch. Đền thờ Chử Đồng Tử và Tiên Dung ở vùng Dạ Trạch, Đa Hòa thuộc huyện Khoái Châu, Hưng Yên, nơi hằng năm vẫn mở lễ hội vào mùa xuân. Trên trang có hai bản kể khác của cùng câu chuyện: Sự tích đầm Dạ Trạch (trích theo Lĩnh Nam chích quái) và Sự tích đầm Nhất Dạ và bãi Tự Nhiên.
Câu hỏi thường gặp
Chử Đồng Tử là ai?
Theo truyền thuyết, đó là chàng trai nghèo ở làng Chử Xá, nổi tiếng hiếu thảo, lấy công chúa Tiên Dung con vua Hùng và được thờ là một trong Tứ bất tử của người Việt.
Đầm Nhất Dạ có nghĩa là gì?
Nhất Dạ nghĩa là “một đêm”: theo truyện, thành quách của Chử Đồng Tử và Tiên Dung bay về trời trong một đêm, nền đất cũ sụt thành cái đầm lớn. Đọc thêm truyền thuyết thời Hùng Vương Sơn Tinh Thủy Tinh và Sự tích bánh chưng bánh dày.