Kỷ niệm là những điều đáng nhớ đã qua, giờ vẫn hiện lại trong trí óc mỗi khi có gì đó khơi lên: một mùi hương, một bài hát, một góc sân trường. Cùng chữ ấy còn làm động từ, chỉ việc tổ chức hay làm điều gì để cùng nhớ lại một sự kiện, như kỷ niệm 20 năm ngày cưới. Muốn biết kỷ niệm nghĩa là gì trong một câu cụ thể, cứ nhìn xem nó đứng ở chỗ của danh từ hay động từ.
| Nghĩa ngắn | Điều đáng nhớ đã qua còn lưu trong trí nhớ; việc làm để ghi nhớ một sự kiện |
| Gốc từ | Hán Việt 紀念: kỷ (ghi lại) + niệm (nhớ, nghĩ) |
| Loại từ | Danh từ và động từ |
| Cách viết | Kỉ niệm hoặc kỷ niệm đều gặp; “kỹ niệm” (dấu ngã) là sai |
Kỷ niệm từ hai chữ Hán nào?
Chữ thứ nhất là kỷ (紀). Thiều Chửu giảng nghĩa gốc của nó là gỡ mối tơ rối, rồi đến giềng mối, và có cả nghĩa ghi chép, như kỷ niên là chép việc theo từng năm. Từ điển Trần Văn Chánh xếp chính chữ 紀念 vào nghĩa “ghi”, tức ghi nhớ. Họ hàng của chữ kỷ ấy khá quen: kỷ lục, kỷ yếu, kỷ nguyên, kỷ luật.
Chữ thứ hai là niệm (念), nghĩa là nghĩ, nhớ. Nó có mặt trong tưởng niệm, lưu niệm, hoài niệm, quan niệm; khi đi với kinh kệ thì niệm lại là đọc, như niệm Phật.
Ghép hai chữ lại, ta có một hình ảnh gọn: ghi lại để nhớ. Người xưa không để cái đáng nhớ trôi đi mà buộc nó vào một mốc, một vật hay một nghi lễ. Từ đó mới có tấm ảnh chụp làm kỷ niệm, tấm bia ở đài kỷ niệm và buổi lễ kỷ niệm ngày thành lập trường.
Lúc là chuyện trong lòng, lúc là việc phải làm
Mục từ trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học tách từ này làm hai loại, mỗi loại một cách dùng.
- Danh từ: cái hiện lại trong trí óc về những việc đáng nhớ đã trải qua. Ví dụ: Mỗi lần dọn tủ, mẹ lại ngồi lặng đi với mấy kỷ niệm thời con gái. Nghĩa này mở rộng sang cả đồ vật giữ lại để nhớ: Chiếc huy hiệu này em giữ làm kỷ niệm năm cuối cấp.
- Động từ: làm một việc để cùng nhớ lại sự kiện đáng ghi nhớ. Ví dụ: Cả lớp góp tiền trồng một cây bàng để kỷ niệm mười năm ngày ra trường.
Trong khẩu ngữ còn có lối nói “kỷ niệm ai cái gì”, nghĩa là tặng để người kia giữ làm nhớ: Trước hôm chuyển trường, nó kỷ niệm tôi cuốn sổ chép bài hát. Lối nói này nghe thân mật, không hợp với văn bản hành chính.
Một điểm hay bị hiểu sai: kỷ niệm không chỉ là chuyện vui. Người ta vẫn nói “kỷ niệm buồn”, “kỷ niệm đau lòng”. Từ này chỉ khẳng định một điều: việc ấy đáng nhớ, đủ sức để lại dấu.
Về mặt chữ, từ điển ghi kỉ niệm, còn sách báo in nhiều kỷ niệm; dạng kỹ niệm với dấu ngã thì sai. Cuộc tranh luận i hay y quanh từ này được bàn ở bài kỉ niệm, kỷ niệm hay kỹ niệm mới đúng.
Kỷ niệm, kí ức và hoài niệm khác nhau ở đâu?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Kỷ niệm | Một việc cụ thể đáng nhớ; cũng là hành động làm lễ để nhớ | Kỷ niệm chuyến đi biển đầu tiên |
| Kí ức | Toàn bộ những gì còn giữ trong trí nhớ, trung tính, có khi mờ nhạt | Kí ức về căn nhà cũ đã nhòe đi |
| Hồi ức | Sự nhớ lại, kể lại chuyện đã qua; cũng là tên một lối viết | Cuốn hồi ức của người lính già |
| Hoài niệm | Nỗi nhớ day dứt, tiếc cái đã qua | Hoài niệm về một thời bao cấp |
| Tưởng niệm | Nhớ đến người đã khuất, giọng trang nghiêm | Lễ tưởng niệm các liệt sĩ |
Kí ức giống một cái kho, còn kỷ niệm là từng món đáng giá trong kho đó. Hoài niệm lại là tâm trạng khi ta mở kho ra và thấy lòng chùng xuống; sắc thái ấy được nói kĩ trong bài giải nghĩa chữ hoài niệm 懷念. Gần nghĩa với kỷ niệm còn có lưu niệm (giữ lại làm nhớ, như quà lưu niệm). Trái nghĩa với việc giữ kỷ niệm là lãng quên, quên lãng.
Với người đã mất, văn bản trang trọng thường chọn tưởng niệm. Cách nói “kỷ niệm mười năm ngày mất” vẫn có trong nhiều buổi lễ, nhưng nếu muốn giọng tưởng nhớ, “tưởng niệm” hợp hơn.
Muốn thay kỷ niệm bằng một chữ khác theo đúng nghĩa, từ kí ức, kỉ vật tới tưởng niệm, có thể tra đồng nghĩa, trái nghĩa với kỉ niệm.
Một khu vườn trong bài đọc Kỉ niệm xưa
Học sinh lớp 4 gặp từ này ngay ở tên bài đọc Kỉ niệm xưa trong sách Tiếng Việt 4 Cánh diều. Người kể nhớ lại ngôi nhà gỗ của ông bà nội giữa một khu vườn rộng. Các chị chơi bán hàng, cắt dây tơ hồng giả làm bún; bọn con trai đánh trận đến lá rụng tơi bời, cho tới khi ông nội ló đầu qua cửa sổ quát một tiếng.
Điều đáng để ý là đoạn cuối: lớn lên rồi, mấy anh chị em vẫn ngồi nhắc lại những trò chơi ấy, và chính chúng giữ cho tình thân bền lâu. Bài đọc cho thấy kỷ niệm không nằm yên trong quá khứ; nó còn nối người với người ở hiện tại. Phần câu hỏi và gợi ý trả lời có ở bài soạn bài đọc Kỉ niệm xưa lớp 4. Ai thích đọc thơ về tuổi học trò có thể mở thêm tuyển thơ nhắc nhớ mái trường và bạn cũ.
Còn một cách dùng nhỏ mà đắt: khi viết lưu bút, câu “Giữ lấy làm kỷ niệm nhé” nói được nhiều hơn một lời chúc dài, vì nó ngầm hẹn rằng mai này ai cũng sẽ nhớ.
Kỷ niệm trong lưu bút, lễ lạt và tiếng Anh
Kỷ niệm là danh từ hay động từ?
Cả hai. “Những kỷ niệm tuổi thơ” là danh từ; “kỷ niệm ngày thành lập trường” là động từ. Đặt câu thử với “những” đằng trước: nghe xuôi thì đó là danh từ.
Kỷ niệm tiếng Anh là gì?
Tùy nghĩa. Kỷ niệm trong trí nhớ là memory; vật làm kỷ niệm là keepsake hoặc souvenir; ngày kỷ niệm là anniversary; còn động từ kỷ niệm là commemorate (trang trọng) hay celebrate (khi có ăn mừng).
Viết kỉ niệm hay kỷ niệm thì đúng?
Hai cách đều được chấp nhận và cùng một nghĩa; từ điển chọn chữ i, nhiều báo chí và văn bản chọn chữ y. Chỉ cần thống nhất trong cùng một bài, và tránh dạng “kỹ niệm”.
Đài kỷ niệm khác nhà lưu niệm ra sao?
Đài kỷ niệm là công trình dựng lên để mọi người cùng nhớ một sự kiện hay những người đã làm nên sự kiện đó, thường đặt ở nơi công cộng. Nhà lưu niệm là nơi giữ lại đồ vật, kỷ vật gắn với một người, để khách đến xem.