Học thầy không tày học bạn là câu tục ngữ ý nói học từ thầy nhiều khi chưa bằng học từ bạn bè, vì bạn cùng lứa gần gũi, dễ hỏi và có nhiều thời gian luyện tập cùng ta. Chữ “tày” là từ cổ, nghĩa là bằng. Câu tục ngữ không hạ thấp thầy cô. Nó nhắc người học đừng bỏ phí những người đang ngồi ngay bên cạnh mình.
| Nghĩa ngắn | Học hỏi bạn bè nhiều khi hiệu quả không kém, có lúc còn hơn học thầy |
| Thể loại | Tục ngữ về chuyện học |
| Từ cổ | tày = bằng; dị bản: “không tầy”, “không bằng học bạn” |
| Câu thường đặt cạnh | “Không thầy đố mày làm nên” |
Chữ “tày” trong học thầy không tày học bạn
Người trẻ đọc câu này hay vấp ở chữ tày, vì trong lời nói hằng ngày nó gần như đã biến mất. Wiktionary tiếng Việt ghi tày có một nghĩa cũ là “bằng”, và các sách giải thích tục ngữ đều hiểu “không tày” là “không bằng”. Chữ này còn một nghĩa khác vẫn gặp trong từ điển: đầu tày là đầu bằng, không nhọn, như cây gậy tày. Nhiều bản ghi tục ngữ còn viết là tầy, hoặc nói thẳng ra cho dễ hiểu: “học thầy không bằng học bạn”.
Chữ tày vẫn còn sống trong vài lối nói quen. Tội tày đình là tội to bằng cả cái đình làng. Tày trời là lớn bằng trời. Nhìn qua những cụm ấy thì “không tày” rõ nghĩa ngay: không bằng, không sánh kịp.
Câu tục ngữ khuyên điều gì?
Nghĩa đen khá thẳng: có những điều học từ bạn còn hiệu quả hơn học từ thầy. Lý do thì người đi học nào cũng từng trải qua. Một thầy dạy cả lớp bốn, năm chục người, không thể kèm từng em. Còn bạn ngồi cùng bàn thì hỏi lúc nào cũng được, hỏi câu “ngớ ngẩn” nhất cũng không ngại. Bạn giảng bằng chính cách nói của tuổi mình, nhiều khi lại dễ vào đầu hơn lời giảng trên bục.
Nghĩa rộng hơn: lớp học chưa phải chỗ học duy nhất, và thầy cũng chưa phải người dạy duy nhất. Bạn bè, anh chị, đồng nghiệp, người cùng chí hướng đều có điều để mình học. Người xưa đặt chữ “bạn” ở đây theo nghĩa rộng: những người đi cùng mình trên một quãng đường, ngang hàng với mình.
Câu này cũng có một vế ngầm. Học bạn được thì bạn cũng học được ở mình. Học nhóm có ích chính vì mỗi người vừa là trò vừa là thầy của người kia; giảng lại cho bạn một bài toán là cách nhanh nhất để biết mình đã hiểu thật hay chưa.
Đặt cạnh “Không thầy đố mày làm nên”
Hai câu này hay bị đem ra so như thể chúng cãi nhau. Thực ra mỗi câu nhìn việc học từ một phía, và kho tục ngữ còn nhiều câu cùng nhà:
| Câu tục ngữ | Nhấn vào | Quan hệ với “học thầy không tày học bạn” |
|---|---|---|
| Không thầy đố mày làm nên | Công lao người thầy dẫn đường | Bổ sung: thầy mở lối, bạn cùng đi |
| Học ăn, học nói, học gói, học mở | Phải học từ những điều nhỏ nhất | Cùng ý: học ở mọi nơi, từ mọi người |
| Ăn chọn nơi, chơi chọn bạn | Cẩn thận khi kết bạn | Điều kiện: muốn học bạn thì phải chọn bạn tốt |
| Gần mực thì đen, gần đèn thì rạng | Môi trường xung quanh ảnh hưởng tới mình | Lời nhắc: bạn xấu cũng “dạy” mình điều xấu |
Đọc cả bảng sẽ thấy người xưa không bắt chọn một bỏ một. Thầy có kiến thức và kinh nghiệm để chỉ hướng, đúng như tinh thần kính thầy và coi trọng đạo học của người Việt. Bạn là người cùng luyện, cùng sai, cùng sửa. Nhiều câu khác cùng chủ đề được gom ở trang ca dao, tục ngữ nói về chuyện học hành.
Trong bài đọc lớp 6 của Nguyễn Thanh Tú
Học sinh lớp 6 dùng sách Chân trời sáng tạo gặp câu tục ngữ này trong văn bản nghị luận Học thầy, học bạn của Nguyễn Thanh Tú. Tác giả đặt nó cạnh câu “Không thầy đố mày làm nên” rồi hỏi: hai lời khuyên có mâu thuẫn không?
Để chứng minh vai trò của thầy, bài viết kể chuyện cậu bé Lê-ô-na-rơ-đô Đa Vin-chi bị thầy bắt vẽ trứng mãi đến phát chán, cho tới khi hiểu rằng không quả trứng nào giống hệt quả nào. Sang phần học bạn, tác giả nói đến cái lợi của người cùng tuổi, cùng sở thích: trao đổi dễ, thảo luận nhóm thì ai cũng học thêm được kinh nghiệm của người khác. Kết luận của bài là hai câu tục ngữ bổ sung cho nhau. Lời giải các câu hỏi đọc hiểu có trong bài soạn văn bản Học thầy, học bạn lớp 6.
Dàn ý khi viết đoạn văn nêu ý kiến
Đề “Nêu ý kiến của em về câu tục ngữ Học thầy không tày học bạn” khá quen ở tiểu học và THCS. Một đoạn văn gọn có thể đi theo bốn bước:
- Giải thích: “tày” là bằng; câu tục ngữ đề cao việc học hỏi bạn bè.
- Lý do đồng tình: bạn gần gũi, dễ hỏi, cùng luyện tập; học nhóm giúp hiểu bài sâu hơn.
- Dẫn chứng gần: nhờ bạn giảng lại mà hiểu một dạng toán; cùng bạn luyện nói tiếng Anh.
- Mở rộng: không vì thế mà xem nhẹ thầy cô; học bạn là học cái hay, không phải chép bài hay bắt chước thói xấu.
Ý cuối là chỗ bài viết hay bị trừ điểm. Học bạn mà hiểu thành mượn vở chép cho xong thì đã đi ngược hẳn câu tục ngữ: thứ học được lúc ấy chỉ là cách đối phó.
Học bạn ở lớp, ở nhóm và ở đời
Giải thích câu tục ngữ học thầy không tày học bạn ngắn gọn thế nào?
Học từ thầy nhiều khi không bằng học từ bạn, vì bạn gần gũi, dễ hỏi và cùng mình luyện tập hằng ngày. Câu tục ngữ khuyên học hỏi ở cả bạn bè, chứ không coi nhẹ thầy cô.
“Không tày” nghĩa là gì?
“Không tày” nghĩa là không bằng. Tày là từ cổ chỉ sự ngang bằng, còn gặp trong các cụm như “tội tày đình”, “tày trời”.
Học thầy không tày học bạn là tục ngữ hay thành ngữ?
Đây là tục ngữ. Nó là một câu trọn ý, đúc kết kinh nghiệm học tập, có thể đứng riêng như một lời khuyên; khác với thành ngữ chỉ là một cụm từ cố định. Xem thêm tục ngữ khác thành ngữ ở những điểm nào.
Câu này có mâu thuẫn với “Không thầy đố mày làm nên” không?
Không. Một câu nhấn vào người dẫn đường, một câu nhấn vào người đồng hành. Đặt cạnh nhau, chúng cho thấy việc học cần cả hai.
Học bạn những gì thì đúng với câu tục ngữ?
Học cách bạn giải bài, cách bạn ghi chép, sự chăm chỉ hay một kỹ năng bạn giỏi hơn mình. Những thói quen xấu như quay cóp, lười làm bài thì không nằm trong lời khuyên này.