Học đối phó là học chỉ để qua được lần kiểm tra, buổi trả bài hay kì thi trước mắt, chứ không nhằm hiểu bài và nhớ lâu: chép lời giải cho đủ vở, học tủ vài câu, thức trắng đêm trước hôm thi rồi quên gần hết ngay sau đó. Thầy cô hay gọi đó là “lối học đối phó” hoặc “học qua loa đối phó”.
| Nghĩa ngắn | Học cốt để vượt qua kiểm tra, không cốt hiểu và vận dụng |
| Cấu tạo | học + đối phó (Hán Việt 對付: tìm cách chống đỡ, xoay xở trước một tình thế) |
| Loại từ | Cụm động từ, khẩu ngữ; danh từ hóa thành “lối học đối phó”, “kiểu học đối phó” |
| Sắc thái | Chê; quen gặp trong lời nhận xét học bạ, họp phụ huynh, đề nghị luận |
Học đối phó: “đối phó” vốn là chống đỡ
Muốn hiểu cụm từ này, cứ nhìn vào chữ đi sau. Đối phó là từ Hán Việt (對付), nghĩa gốc là tìm cách chống lại hoặc xoay xở trước một đối thủ, một tình thế bất lợi: đối phó với bão lũ, đối phó với hàng giả. Người ta chỉ đối phó với thứ mình coi là mối đe dọa.
Đặt chữ ấy cạnh chữ học, bài kiểm tra bỗng thành “đối thủ” cần chống đỡ cho qua, không còn là dịp để biết mình hiểu tới đâu. Từ đó sinh ra cả một họ cách nói cùng kiểu: làm bài đối phó, trả lời đối phó, dọn dẹp đối phó khi sắp có khách. Chữ đối phó trong các cụm này đều có chung một nghĩa: làm cho có, cho xong chuyện.
Vài dấu hiệu nhận ra lối học này:
- Bài tập về nhà chép từ sách giải, viết đủ mà không giải thích được bước nào.
- Chỉ mở sách khi biết hôm sau có kiểm tra miệng.
- Hỏi bạn “đề chắc rơi vào phần nào” trước khi hỏi “phần này nghĩa là gì”.
- Thi xong một tuần, hỏi lại công thức vừa làm đúng thì không nhớ.
Ông nghè bằng giấy của Nguyễn Khuyến
Hơn một trăm năm trước, Nguyễn Khuyến đã có một bài thơ nhìn đúng vào cái nguy của học vì danh. Bài Tiến sĩ giấy vịnh món đồ chơi người xưa làm cho trẻ con: một hình nộm ông tiến sĩ dán bằng giấy màu, đủ cờ biển, cân đai như ông nghè thật. Hai câu thực tả chính cái “thân” ấy:
Mảnh giấy làm nên thân giáp bảng,
Nét son điểm rõ mặt văn khôi.
Danh hiệu cao nhất, mặt mũi sáng sủa nhất, mà ruột chỉ là giấy. Học đối phó lâu ngày cũng dễ cho ra một tấm bằng như thế: đủ điểm, đủ giấy chứng nhận, còn bên trong rỗng. Không ít đề văn đã lấy bài thơ này làm điểm tựa để bàn chuyện thi cử chạy theo điểm số; cách đọc kĩ từng câu có ở bài phân tích hình nộm ông nghè của Nguyễn Khuyến.
Học đối phó, học vẹt, học tủ khác nhau ở đâu?
| Cách gọi | Nhấn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Học đối phó | Mục đích: học chỉ để qua kiểm tra | Học đúng ba trang cô dặn, thi xong bỏ |
| Học vẹt | Cách học: thuộc lòng câu chữ mà không hiểu | Đọc làu định nghĩa nhưng không lấy được ví dụ |
| Học tủ | Phạm vi: đoán đề, chỉ ôn một phần | Chỉ ôn bài thơ “chắc chắn ra” |
| Học dồn | Thời điểm: nhồi kiến thức sát ngày thi | Ba ngày ôn nguyên học kì |
Ba kiểu sau thường là công cụ của kiểu đầu: muốn đối phó thì học vẹt cho nhanh, học tủ cho gọn, học dồn cho kịp. Phía ngược lại có học thật, học hiểu, học có hệ thống, và trên hết là thói quen tự tìm tòi không cần ai nhắc. Đồng nghĩa gần có học qua loa, học chiếu lệ, học lấy lệ.
Dàn ý gọn cho đề nghị luận về lối học đối phó
- Giải thích: học đối phó là học vì kì kiểm tra trước mắt, không vì hiểu biết; kết quả là điểm số có thể đẹp mà kiến thức hổng.
- Biểu hiện: chép bài, học tủ, học dồn, quay cóp; ở lớp thì lơ là, gần thi mới cuống.
- Nguyên nhân: chương trình nặng, điểm số bị coi là thước đo duy nhất, thiếu động lực, chưa có cách học hợp với mình. Phần sức ép từ điểm số có thể dẫn thêm ý ở bài gánh nặng sách vở và điểm số.
- Tác hại và giải pháp: kiến thức nền mỏng, lên lớp trên càng đuối; thói làm cho xong theo người ta ra đời. Giải pháp bắt đầu từ việc đặt câu hỏi “mình học cái này để làm gì”.
Nếu cần một câu mở đoạn thật riêng, thử dùng hình ảnh của chính học trò: bài kiểm tra mười lăm phút được cả lớp chống đỡ như chống bão, rồi trời quang thì quên luôn mình vừa chống cái gì.
Học đối phó: điểm số, bài tập về nhà và mùa thi
Lối học đối phó là gì?
Là cách gọi danh từ hóa của học đối phó, chỉ cả một thói quen chứ không phải một lần học vội. Người có lối học này thường học theo lịch kiểm tra, không theo nhịp hiểu bài.
Vì sao nhiều học sinh học đối phó?
Thường do nhiều lí do cộng lại: quá nhiều môn trong một tuần, điểm số được quan tâm hơn hiểu biết, chưa thấy môn học dính gì tới đời mình. Có bạn học đối phó chỉ một hai môn mình thấy khó nuốt, môn khác vẫn học rất thật.
Học đối phó có phải lúc nào cũng xấu không?
Ôn gấp vài hôm trước kì thi khi bị ốm, mất bài thì ai cũng từng làm, đó là chữa cháy. Chuyện đáng lo là khi chữa cháy thành cách học thường xuyên, nhất là với những môn nền như Toán, Tiếng Việt, Ngữ văn.
Học đối phó tiếng Anh nói thế nào?
Không có một từ cố định. Có thể diễn đạt là studying just to pass the test; kiểu nhồi sát ngày thi gọi là cramming, còn học thuộc lòng không hiểu là rote learning.