Hành động là việc làm cụ thể mà một người chủ ý thực hiện để đạt điều mình muốn, từ nhặt một mẩu rác đến bắt tay vào một kế hoạch lớn. Từ này vừa là danh từ (một hành động đẹp) vừa là động từ (nghĩ kỹ rồi hãy hành động). Đặt cạnh lời nói và suy nghĩ, hành động là phần đã thành việc.
| Nghĩa ngắn | Việc làm có ý thức, có mục đích; làm việc đó |
| Gốc từ | Hán Việt 行動: hành (đi, làm) + động (chuyển, lay) |
| Loại từ | Danh từ và động từ |
| Tiếng Anh | Action (danh từ), act (động từ) |
Hành động: bước chân 行 và sức lay 動
Chữ hành (行) vẽ hình một ngã tư đường, nghĩa gốc là đi, rồi mở sang nghĩa làm, thi hành: bộ hành, thực hành, hành nghề. Chữ động (動) là chuyển, lay, không đứng yên: vận động, động tác, bất động. Ghép lại, hành động là từ trạng thái nằm im chuyển sang làm.
Trong tiếng Hán cổ, 行動 cũng có nghĩa cử chỉ, việc làm của một người, và có cả lối nói “hơi một tí là…”. Tiếng Việt chỉ giữ phần nghĩa chính: việc làm có chủ đích. Thành ra khi nghe “hành động”, người Việt hình dung một người quyết định rồi làm, chứ không phải một động tác tình cờ như hắt hơi hay giật mình.
Một từ, hai vai: danh từ và động từ
Từ điển tiếng Việt tách hai nghĩa song song. Là danh từ, hành động là một việc cụ thể đã được làm, có mục đích rõ. Là động từ, nó chỉ việc bắt tay làm một điều ít nhiều quan trọng, có cân nhắc.
- Danh từ: Nhường ghế cho bà cụ là một hành động nhỏ mà ấm lòng.
- Động từ: Thấy bạn bị bắt nạt trong nhóm chat, cậu ấy hành động ngay: báo cô chủ nhiệm.
- Trong cụm: kế hoạch hành động, chương trình hành động, tháng hành động vì môi trường.
Nghĩa “có mục đích” là chỗ phân biệt quan trọng. Đứa bé ngủ mơ đá chăn ra không phải hành động theo nghĩa này; đứa bé dậy sớm gấp chăn thì đúng là hành động. Bài đọc lớp 6 về Ngày Môi trường thế giới và việc người trẻ có thể làm dùng chữ này đúng nghĩa ấy: biết rồi thì phải làm.
Hành động, hoạt động, hành vi khác nhau chỗ nào?
| Từ | Trọng tâm | Ví dụ |
|---|---|---|
| Hành động | Một việc làm cụ thể, chủ động, nhắm tới mục đích | Hành động dũng cảm cứu em nhỏ đuối nước |
| Hoạt động | Chuỗi việc làm kéo dài, có tổ chức; cũng chỉ máy móc đang chạy | Hoạt động ngoại khóa; máy đang hoạt động |
| Hành vi | Việc làm đem ra đánh giá đúng sai, hay dùng trong luật, nội quy | Hành vi gian lận trong thi cử |
| Động tác | Cử động của cơ thể, không nhất thiết có mục đích lớn | Động tác khởi động trước giờ thể dục |
Ba chữ đầu dễ lẫn nhất. Nếu cần soi kỹ, có thể đọc thêm bài về nghĩa chữ hoạt động 活動 và bài về chữ hành vi trong nội quy và biên bản. Một mẹo nhỏ: đếm được thì thường là hành động (một hành động, hai hành động), còn hoạt động hay đi với chữ “các”, “những” và chỉ cả một mảng việc.
Trái nghĩa với hành động không phải một từ đơn. Tùy câu, đó là nói suông, nghĩ mà không làm, thụ động, ngồi yên, án binh bất động.
Ngoài hành vi, còn việc làm, cử chỉ, ra tay và câu hỏi hành động có cặp trái nghĩa hay không, đều gom ở đồng nghĩa, trái nghĩa với hành động.
Nói và làm: chữ hành động trong bài nghị luận
Đề nghị luận xã hội rất hay xoay quanh khoảng cách giữa lời và việc: “lời nói đi đôi với việc làm”, “suy nghĩ và hành động”, “sống là phải hành động”. Tục ngữ có câu Nói chín thì nên làm mười; người Anh có câu Actions speak louder than words, việc làm nói rõ hơn lời. Gợi ý ba ý để triển khai:
- Giải thích: hành động là phần biến ý định thành kết quả; lời nói, dù hay, chưa đổi được gì nếu không có việc theo sau.
- Bàn luận: người được tin là người làm như đã nói; nhưng hành động vội, không nghĩ trước, có khi gây hại. Cần cả hai: nghĩ cho chín rồi làm cho tới.
- Liên hệ: những việc vừa sức học trò, như tự lập thời gian biểu và giữ được một tháng, hay rủ cả nhóm thu gom pin cũ.
Muốn lập luận chặt hơn ở vế “lời nói”, có thể tham khảo bài về các kiểu lời nói thường gặp. Khi viết, đừng để cụm “hành động thiết thực” lặp ba lần trong một đoạn. Thay bằng chính việc làm cụ thể, người chấm sẽ thấy ngay.
Phim hành động, tiếng Anh và vài cách dùng khác
Hành động nghĩa là gì?
Là việc làm có ý thức, nhắm tới một mục đích; dùng như động từ thì nghĩa là bắt tay vào làm. Ví dụ: “Đừng chờ nữa, phải hành động thôi.”
Hành động là danh từ hay động từ?
Cả hai. “Một hành động đẹp” là danh từ; “hành động kịp thời” trong câu “Chúng ta cần hành động kịp thời” là động từ.
Hành động tiếng Anh là gì?
Danh từ là action, động từ thường dịch là act hoặc take action. “Hành động dũng cảm” có thể dịch là a brave act.
Phim hành động là gì?
Là thể loại phim (tiếng Anh: action film) có nhiều cảnh đánh nhau, rượt đuổi, cháy nổ, nhịp nhanh. Chữ “hành động” ở đây nhấn vào những pha vận động mạnh trên màn ảnh hơn là nghĩa việc làm có mục đích.