Gian truân là tình cảnh gặp nhiều gian nan, vất vả, đường đi cứ vấp hết khó này đến khó khác. Muốn biết gian truân nghĩa là gì cho thật gọn, cứ hình dung một chặng đời mà chẳng bước nào trơn tru. Người ta hay nói “cuộc đời gian truân”, “trải bao gian truân”, và trong văn chương, chữ này thường đi cùng những phận người long đong.
| Nghĩa ngắn | Ở trong cảnh gặp nhiều nỗi gian nan, vất vả |
| Gốc từ | Hán Việt: gian 艱 (khó khăn) + truân 屯 (khó tiến lên, có khi viết 迍) |
| Loại từ | Tính từ; cũng dùng như danh từ: “những gian truân” |
| Sắc thái | Trang trọng, giàu chất văn; ít dùng cho chuyện vặt hằng ngày |
Gian truân: hai chữ cùng chỉ cái khó
Điều thú vị của từ này là cả hai chữ đều mang nghĩa khó. Chữ gian (艱) được Thiều Chửu giảng là việc gì bị ngăn trở, khó làm cho được. Chữ ấy có mặt trong gian nan, gian khổ, gian lao. Cần để ý: đây không phải chữ gian trong gian dối, gian xảo; chữ đó viết khác hẳn (奸) và nói về sự lừa lọc.
Chữ truân (屯) được các từ điển Hán Việt giảng là khó, khó tiến lên được, như trong truân chiên, cái mà tiếng Việt quen đọc thành truân chuyên. Một số sách viết chữ này là 迍, nghĩa tương tự.
Ghép hai cái khó lại, gian truân không chỉ một trở ngại lẻ. Nó tả một quãng dài nhiều lớp khó chồng lên nhau, kiểu người vừa ra khỏi chỗ này đã sa vào chỗ khác.
Dùng gian truân trong câu thế nào cho đúng?
Theo từ điển của Viện Ngôn ngữ học, gian truân là tính từ, nghĩa là ở trong cảnh ngộ gặp nhiều nỗi gian nan, vất vả; từ đồng nghĩa gần nhất là gian nan. Trong lời ăn tiếng nói, nó có hai vị trí quen thuộc:
- Đứng sau danh từ, làm tính từ: cuộc đời gian truân, bước đường gian truân, tuổi thơ gian truân.
- Làm danh từ, thường ở số nhiều: trải qua bao gian truân, những gian truân của nghề đi biển.
Mấy câu đặt thử ở những ngữ cảnh khác nhau:
- Bà nội đi qua hai cuộc chiến tranh, một đời gian truân mà chưa bao giờ than.
- Con đường thương lái chở hàng lên bản mùa lũ thật gian truân.
- Sau bao gian truân, đội bóng của xã cũng có mặt ở trận chung kết huyện.
Còn câu “Hôm nay kẹt xe gian truân quá” nghe hơi to tát. Chuyện nhỏ một buổi thì nói “vất vả”, “khổ sở” là vừa; gian truân để dành cho những gì kéo dài và nặng nề hơn.
Cánh bèo lưu lạc trong Truyện Kiều
Câu thơ hay được dẫn khi nhắc từ này nằm ở đoạn Thúy Kiều nghĩ về thân mình khi đã trôi nổi nhiều năm:
Nghĩ mình mặt nước cánh bèo,
Đã nhiều lưu lạc lại nhiều gian truân.
Hai chữ “nhiều” đặt song song làm nỗi khổ như nhân lên. Lưu lạc là trôi dạt xa quê; gian truân là cái khó dồn dập trên đường trôi dạt ấy. Hình ảnh cánh bèo mặt nước, không rễ, không bến, khiến người đọc hiểu vì sao chữ gian truân gần như đã thành nhãn dán cho số phận nàng Kiều. Muốn đọc thêm về người viết những câu ấy, có bài giới thiệu thân thế đại thi hào Nguyễn Du.
Đời Kiều còn được gói trong một chữ khác cũng rất Hán Việt là phong trần. Hai từ hay đứng cạnh nhau nhưng không trùng; nghĩa của chữ kia có ở bài gió bụi đường đời trong chữ phong trần.
Gian truân, gian nan, truân chuyên, lận đận đứng cạnh nhau
| Từ | Điểm nhấn | Ví dụ |
|---|---|---|
| Gian truân | Nhiều khó khăn nối nhau suốt một quãng đời, một hành trình | Một đời gian truân |
| Gian nan | Khó khăn, vất vả của một việc, một chặng cụ thể | Thử thách gian nan; gian nan mới thấy bạn |
| Truân chuyên | Vất vả, trắc trở; giọng văn cổ, hay gắn với thân phận | Kiếp truân chuyên |
| Lận đận | Lặp đi lặp lại không thành, chậm đạt điều mong | Lận đận đường thi cử |
Về phía trái nghĩa, tiếng Việt có suôn sẻ, thuận lợi, êm đềm, và gọn nhất là thành ngữ thuận buồm xuôi gió. Nếu gian truân là những chuyện xảy đến với mình, thì hoàn cảnh trái ý người là nghịch cảnh, một từ gần nghĩa khác nhưng nặng về tình thế hơn là hành trình.
Một lỗi gặp trong bài làm của học sinh là viết “gian chuân” vì đọc lẫn tr với ch. Chữ đúng là truân, cùng chữ trong truân chuyên.
Gian truân trong lời nói và trang viết
Cuộc đời gian truân là gì?
Là cuộc đời gặp nhiều khó khăn, vất vả, trắc trở nối tiếp nhau. Cụm này thường dùng khi kể về người lớn tuổi, người lao động nghèo hoặc nhân vật văn học có số phận long đong.
Từ trái nghĩa với gian truân là gì?
Có thể dùng suôn sẻ, thuận lợi, êm ả, bình yên; trong văn có thành ngữ thuận buồm xuôi gió. Chọn từ nào tùy câu: “một đời bình yên” đối với “một đời gian truân”, “công việc suôn sẻ” đối với “công việc gian nan”.
Gian truân và gian nan có thay cho nhau được không?
Trong nhiều câu thì được, vì từ điển xếp chúng là đồng nghĩa. Có điều gian nan hợp với một việc cụ thể (“con đường gian nan”), còn gian truân nghiêng về cả một quãng đời hay một số phận.
Gian truân tiếng Anh nói thế nào?
Thường dịch là hardship hoặc hardships khi nói những khó khăn đã trải qua. “Một cuộc đời gian truân” có thể dịch là a life of hardship.