Gatekeep là động từ tiếng Anh, nghĩa đen là “gác cổng”, được giới trẻ dùng theo nghĩa bóng: cố tình giữ riêng một thông tin, một địa điểm, một bí quyết, không cho người khác biết; hoặc tự đặt ra “điều kiện” để quyết định ai được bước vào một cộng đồng. Danh từ của nó là gatekeeping, còn người làm việc đó gọi là gatekeeper.
| Nghĩa ngắn | Giữ khư khư điều hay cho riêng mình; dựng rào cản không cho người khác tham gia |
| Gốc từ | Tiếng Anh gate (cổng) + keep (giữ), rút ra từ danh từ gatekeeper |
| Loại từ | Động từ (gatekeep), danh từ (gatekeeping, gatekeeper) |
| Sắc thái | Thường hơi chê; khi tự nhận về mình thì mang ý đùa |
Từ người gác cổng đến chữ gatekeep trên mạng
Trong tiếng Anh, gatekeeper vốn là người canh cổng, quyết định ai được ra vào. Động từ gatekeep được tạo ngược lại từ danh từ ấy. Từ điển Dictionary.com giải nghĩa gatekeep là kiểm soát quyền tiếp cận một thứ gì đó, hoặc tự đặt tiêu chí để phán xét ai “đủ tư cách” mang một danh xưng.
Trước khi thành tiếng lóng, chữ này đã quen trong ngành báo chí, truyền thông: biên tập viên được ví như người gác cổng, chọn tin nào được lên trang, tin nào bị gạt đi. Nghĩa ấy vẫn còn nguyên trong sách vở chuyên ngành.
Lên mạng xã hội, chữ gatekeep nhẹ đi và đời thường hơn. Wiktionary tiếng Anh ghi thêm nghĩa mở rộng: hạn chế người khác tham gia một hoạt động hay một bản sắc chung, thường vì nhỏ nhen hoặc quá bảo vệ “lãnh địa” của mình. Ở Việt Nam, người trẻ dùng chữ này theo hai hướng:
- Giữ bí kíp: biết quán cà phê đẹp, shop quần áo rẻ mà hợp gu, món skincare dùng tốt nhưng không chịu chia sẻ, sợ chỗ ấy đông người hay món ấy cháy hàng.
- Dựng rào trong cộng đồng: tự cho mình quyền quyết định ai là “fan thật”, ai “chưa đủ trình” để bàn về một bộ phim, một ban nhạc, một môn thể thao.
Gatekeep khác lowkey, khác giấu nghề chỗ nào
| Từ | Giữ kín điều gì | Vì sao |
|---|---|---|
| Gatekeep | Thứ hay ho mà người khác cũng muốn biết, muốn có | Muốn giữ cho riêng mình, hoặc muốn nhóm mình “độc quyền” |
| Lowkey | Chuyện của bản thân: tình cảm, thành tích, đời tư | Muốn sống kín đáo, không phô trương |
| Giấu nghề | Kĩ năng, bí quyết làm ăn | Sợ bị cạnh tranh, mất lợi thế |
Người sống kín đáo như mô tả trong bài sống lowkey, ít khoe khoang không bị coi là gatekeep, vì họ chỉ giữ chuyện của chính mình. Gatekeep là khi cái bị giữ lại có ích cho người khác. Còn kiểu “fan chân chính mới được nói”, vốn hay gặp trong các nhóm hâm mộ cuồng nhiệt như bài chữ stan và những fan cuồng kể, chính là nghĩa thứ hai của gatekeeping.
Dùng gatekeep trong tin nhắn, bình luận
Năm tình huống thường gặp:
- Bình luận dưới ảnh check-in: “Quán này ở đâu vậy, đừng gatekeep nữa mà!”
- Nhắn cho bạn thân: “Shop này tui gatekeep lâu lắm rồi, giờ mới nói cho bà thôi đó.”
- Caption chia sẻ: “Không gatekeep: năm cuốn sách giúp mình học tiếng Anh dễ hơn.”
- Trong nhóm fan: “Người mới thích nhóm thì cứ đón, đừng gatekeep kiểu phải nghe đủ album mới được gọi là fan.”
- Ở chỗ làm: “Anh ấy nắm hết quy trình mà không chịu hướng dẫn ai, gatekeeping thông tin quá.”
Câu “không gatekeep” ở caption là cách nói vui, hàm ý “mình hào phóng chia sẻ hết”. Còn câu cuối cho thấy chữ này cũng len vào môi trường công sở với nghĩa nghiêm túc hơn.
Nói bằng tiếng Việt thì chọn chữ nào
Trong bài văn hay văn bản trang trọng, nên thay bằng cụm thuần Việt tùy nghĩa:
- Nghĩa giữ bí kíp: giữ riêng, giấu kĩ, không chịu chia sẻ.
- Nghĩa dựng rào: dựng rào cản, kì thị người mới, độc quyền.
- Nghĩa chuyên ngành: người gác cổng thông tin, kiểm soát quyền tiếp cận.
Viết bài nghị luận về cách cư xử trong cộng đồng mạng, câu “Một số người tự cho mình quyền quyết định ai xứng đáng tham gia” rõ ràng và dễ hiểu hơn nhiều so với để nguyên chữ gatekeeping.
Những câu hỏi quanh chữ gatekeep
Gatekeeping là gì?
Gatekeeping là danh từ, chỉ hành động gatekeep: giữ thông tin cho riêng mình, hoặc kiểm soát ai được tham gia một nhóm, một lĩnh vực. Trong báo chí, gatekeeping còn là quá trình chọn lọc tin trước khi đưa tới công chúng.
Gatekeeper là gì?
Gatekeeper là người gác cổng, theo nghĩa đen lẫn nghĩa bóng. Trên mạng, chữ này chỉ người hay giữ bí kíp hoặc hay “canh cửa” cộng đồng; trong công việc, đó có thể là người có quyền quyết định ai được tiếp cận một nguồn lực.
Don’t gatekeep nghĩa là gì?
“Don’t gatekeep” là lời nài nỉ kiểu “đừng giấu nữa, chia sẻ đi”. Câu này hay xuất hiện dưới ảnh, video có quán ăn, món đồ hay mẹo vặt mà người xem rất muốn biết.
Gatekeep có phải là ích kỉ không?
Tùy chuyện. Giữ một quán quen yên tĩnh cho riêng mình thì chủ yếu là sở thích cá nhân, nhiều người còn tự nhận vui. Nhưng cố tình loại người khác khỏi một cộng đồng, hay giấu thông tin mà cả nhóm cần để làm việc, thì dễ bị xem là thiếu tử tế.