Diwali là lễ hội ánh sáng của người theo Ấn Độ giáo, kéo dài năm ngày vào khoảng giữa tháng 10 đến giữa tháng 11 dương lịch. Vào dịp này, các gia đình dọn nhà, thắp những ngọn đèn dầu nhỏ, vẽ hoa văn bằng bột màu trước cửa và cùng nhau cầu nguyện, ăn bánh ngọt, tặng quà. Tên đầy đủ của lễ là Deepavali; nhiều trang tiếng Việt gọi là lễ hội Diwali hay lễ hội ánh sáng Ấn Độ.
| Nghĩa | “Hàng đèn”, lễ hội ánh sáng mừng cái thiện thắng cái ác |
| Gốc | Tiếng Phạn dīpāvali: dīpa (ngọn đèn) + āvali (hàng, dãy) |
| Thời điểm | Năm ngày quanh đêm trăng non tháng Kartika lịch Hindu; năm 2026 ngày chính là 8/11 |
| Ai đón | Người theo Ấn Độ giáo, đạo Jain, đạo Sikh và một số cộng đồng Phật giáo Newar ở Nepal |
| Vùng | Ấn Độ, Nepal và cộng đồng gốc Ấn ở nhiều nước như Singapore, Malaysia |
Diwali, một hàng đèn trong đêm không trăng
Chữ Diwali là cách đọc rút gọn của Deepavali, mượn từ tiếng Phạn. Gỡ ra thì có hai phần: dīpa là ngọn đèn, ánh lửa; āvali là một hàng nối tiếp nhau. Ghép lại thành “hàng đèn”, và hình ảnh ấy đúng với những gì người ta thấy trong đêm lễ: trên bậc thềm, bờ tường, mép mái nhà là cả dãy đèn đất nung nhỏ xíu, mỗi chiếc một bấc vải ngâm dầu.
Ngọn đèn ấy có tên là diya. Thắp nó lên giữa đêm tối nhất của tháng là cách người ta nói bằng hình ảnh điều mà lễ hội muốn nói bằng lời: ánh sáng thắng bóng tối, hiểu biết thắng ngu muội, cái thiện thắng cái ác. Người Việt quen gọi gọn “lễ hội ánh sáng” là vì thế.
Diwali là lễ của tôn giáo, nên khi viết về nó nên giữ giọng tôn trọng: đây là dịp cầu nguyện và đoàn tụ của hàng trăm triệu người, chứ đâu phải một màn trình diễn đèn đóm cho khách du lịch.
Năm ngày Diwali diễn ra thế nào?
Lễ rơi vào cuối tháng Ashvin, đầu tháng Kartika theo âm lịch Hindu, nên ngày dương lịch xê dịch hằng năm. Năm 2026, ngày chính của Diwali là Chủ nhật 8/11. Thứ tự năm ngày ở miền Bắc Ấn Độ thường như sau, các vùng khác có thể đặt tên và làm lễ khác đi:
- Dhanteras: mở màn bằng việc dọn dẹp, sửa sang nhà cửa và mua sắm. Nhiều gia đình chọn ngày này để mua đồ dùng mới, vàng bạc, coi như lấy may cho cả năm.
- Naraka Chaturdashi, còn gọi là Choti Diwali (Diwali nhỏ): tắm gội từ sớm, vẽ rangoli trước cửa, chuẩn bị bánh kẹo.
- Ngày Diwali chính: tối đến, cả nhà mặc quần áo đẹp, thắp đèn trong ngoài, làm lễ Lakshmi Puja cầu nữ thần Lakshmi ban sung túc, rồi quây quần ăn tiệc, trao quà, đốt pháo hoa.
- Govardhan Puja: ở nhiều nơi, người ta bày một “núi” món ăn chay dâng thần Krishna rồi chia cho cộng đồng.
- Bhai Dooj: ngày của anh chị em. Chị em gái chấm dấu tilak lên trán anh em trai, cầu chúc cho nhau; người được chúc tặng quà đáp lễ.
Thứ không thể thiếu trong mọi ngôi nhà là đèn diya và tranh rangoli. Rangoli là hoa văn vẽ trên nền nhà bằng bột màu, gạo, cát hoặc cánh hoa, thường là vòng tròn, đóa sen, hình học đối xứng, để mời điều lành vào nhà. Bánh ngọt kiểu Ấn, gọi chung là mithai, được làm và mang biếu khắp xóm.
Tháng 12/2025, UNESCO ghi danh Deepavali vào Danh sách di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, sau khi Ấn Độ nộp hồ sơ đề cử.
Những tích truyện phía sau ngọn đèn
Diwali có nhiều lớp tích truyện, mỗi vùng, mỗi tôn giáo nhấn vào một câu chuyện riêng. Điểm chung là chúng đều kể về một chiến thắng của ánh sáng.
- Rama trở về Ayodhya. Theo sử thi Ramayana, hoàng tử Rama cùng vợ là Sita và em trai Lakshmana trở về kinh thành sau mười bốn năm bị đày và sau khi đánh bại quỷ vương Ravana. Dân Ayodhya thắp đèn khắp đường để đón họ. Đây là tích phổ biến nhất ở miền Bắc Ấn Độ.
- Krishna diệt Narakasura. Ở miền Nam, nhiều cộng đồng gắn Diwali với chuyện thần Krishna diệt quỷ vương Narakasura, giải thoát những người bị giam cầm. Ngày thứ hai của lễ mang tên quỷ vương này.
- Nữ thần Lakshmi. Nhiều gia đình coi đêm Diwali là đêm của Lakshmi, nữ thần của sung túc và may mắn. Thương nhân ở một số vùng còn mở sổ sách mới từ dịp này.
- Với đạo Jain, Diwali kỷ niệm ngày Mahavira, vị thầy lớn của đạo, nhập niết bàn.
- Với đạo Sikh, cùng dịp này là Bandi Chhor Divas, ngày tưởng nhớ Guru Hargobind, vị đạo sư thứ sáu, được thả khỏi ngục.
Những câu chuyện này là niềm tin của các cộng đồng tôn giáo, được truyền qua sử thi và lễ nghi. Ngồi đọc chúng, ta dễ nhớ đến cách ông bà mình kể chuyện chú Cuội, chị Hằng cho dịp rằm tháng Tám: một lễ hội sống được lâu thường nhờ có tích truyện đi kèm.
Diwali, Tết Nguyên Đán và Trung thu: giống ở đâu?
Người Việt hay ví Diwali là “Tết của người Ấn”. So sánh ấy có chỗ đúng, có chỗ khập khiễng.
| Tiêu chí | Diwali | Tết Nguyên Đán | Tết Trung thu |
|---|---|---|---|
| Thời điểm | Trăng non tháng Kartika, khoảng tháng 10–11 | Mùng 1 tháng Giêng âm lịch | Rằm tháng Tám âm lịch |
| Ánh sáng | Đèn dầu diya, nến, đèn dây | Hương đèn trên bàn thờ, pháo hoa đêm giao thừa | Đèn lồng, đèn ông sao, rước đèn |
| Việc nhà | Dọn dẹp, mua đồ mới, vẽ rangoli | Dọn nhà, sắm Tết, cúng ông bà | Bày cỗ trông trăng |
| Món đặc trưng | Bánh ngọt mithai | Bánh chưng, bánh tét, mứt | Bánh nướng, bánh dẻo |
| Màu sắc tôn giáo | Rõ nét: lễ của Ấn Độ giáo, Jain, Sikh | Tín ngưỡng thờ cúng tổ tiên | Nhạt, thiên về vui chơi của trẻ |
Chỗ giống nhất là tinh thần sum họp và dọn dẹp để đón điều mới. Chỗ khác lớn nhất là Diwali gắn chặt với tín ngưỡng, còn Trung thu Việt Nam đã thành ngày hội của thiếu nhi; muốn so sâu hơn có thể đọc nguồn gốc và tục lệ rằm tháng Tám. Phần phân biệt lễ và hội nói chung có trong bài phần lễ, phần hội trong lễ hội truyền thống.
Một lưu ý nhỏ khi viết tên: “Diwali” đọc gần như “Đi-oa-li”, còn “Deepavali” là tên thường dùng ở miền Nam Ấn Độ, Singapore và Malaysia. Hai tên chỉ cùng một lễ, đừng tưởng là hai.
Diwali qua mấy câu người Việt hay tra
Lễ hội Diwali là gì và diễn ra ở đâu?
Lễ hội Diwali là lễ hội ánh sáng năm ngày của Ấn Độ giáo, đón chủ yếu ở Ấn Độ, Nepal và trong cộng đồng người gốc Ấn ở nhiều nước. Ngày chính là ngày nghỉ lễ chính thức ở Ấn Độ và một số quốc gia như Singapore, Malaysia.
Diwali 2026 ngày nào, kéo dài mấy hôm?
Năm 2026, ngày chính của Diwali (ngày lễ Lakshmi Puja) là Chủ nhật 8/11; chuỗi năm ngày bắt đầu từ Dhanteras ngày 6/11 và khép lại sau đó hai ngày. Giờ làm lễ cụ thể có thể chênh nhau giữa các thành phố vì tính theo lịch âm Hindu.
Diwali có phải Tết của người Ấn Độ không?
Có thể ví như vậy cho dễ hình dung vì không khí sum họp, sắm sửa giống Tết. Tuy vậy, Ấn Độ có nhiều lịch và nhiều mốc năm mới khác nhau theo vùng; Diwali trước hết là lễ hội tôn giáo về ánh sáng, chỉ ở một số vùng mới trùng với dịp đầu năm mới.
Đèn diya là gì?
Diya là chiếc đèn nhỏ bằng đất nung, có bấc vải và dầu, ánh lửa vàng ấm. Trong đêm Diwali, người ta xếp diya thành hàng trên thềm, cửa sổ, ban công; chính hình ảnh “hàng đèn” ấy đã cho lễ hội cái tên của nó.