Đánh khăng là trò chơi dân gian ngoài trời: người chơi dùng một thanh gỗ dài gọi là “cái” hất hoặc đánh một thanh ngắn gọi là “con” bay thật xa, đối phương tìm cách bắt hay chặn con, rồi điểm được tính bằng số lần đo chiều dài thanh gỗ từ chỗ con rơi về lỗ. Trò chơi cần từ hai người trở lên, chỉ với hai que gỗ và một bãi đất phẳng. Bài này hướng dẫn cách chơi đánh khăng từng bước, các thế đánh, mẹo, biến thể và lưu ý an toàn.
Đánh khăng là gì?
Theo Wikipedia, đánh khăng (miền Nam gọi là đánh trỏng) là trò chơi tập thể của trẻ em Việt Nam, xưa phần đông là con trai chơi, và có mặt ở nhiều dân tộc khắp cả nước. Bộ khăng gồm hai thanh gỗ: thanh dài gọi là “cái”, thanh ngắn gọi là “con”; có nơi gọi vui là “gà mẹ” và “gà con”. Cái hay ở chỗ trò chơi vừa cần sức đánh, vừa cần khéo tay, lại có cả phần “thủ” của bên bắt.
| Thông tin | Đánh khăng |
|---|---|
| Số người | Từ 2 người; đông thì chia hai đội bằng nhau |
| Độ tuổi phù hợp | Khoảng 9 tuổi trở lên, có người lớn trông |
| Dụng cụ | 1 thanh “cái” dài khoảng 30–40 cm, 1 thanh “con” dài bằng 1/3 đến 1/2 thanh cái |
| Không gian | Bãi đất trống, phẳng, dài vài chục mét, xa người qua lại |
| Thời gian | Tùy số điểm mục tiêu, thường 20–40 phút |
Chuẩn bị trước khi chơi
- Bộ khăng: chọn cành tre đực hoặc cành cây thẳng, đường kính chừng 2–3 cm. Thanh cái cầm vừa tay; thanh con cắt ngắn, hai đầu vót hơi nhọn để dễ hất. Gỗ không quá nhẹ (bay không xa) cũng không quá nặng (dễ gây đau).
- Lò: khoét một rãnh nhỏ hình chữ nhật ở một đầu sân, hẹp hơn chiều dài con một chút để con gác ngang được. Sân cứng thì kê hai viên gạch song song thay cho lò.
- Vạch mốc: kẻ một vạch ngang cách lò vài mét (có nhóm quy ước bằng mười lần chiều dài thanh cái). Con bay chưa qua vạch này thì cú đánh coi như bỏ.
- Thỏa thuận luật: chơi cá nhân hay theo đội, đánh bao nhiêu điểm thì thắng, bên thua chịu phạt gì.
Luật chơi đánh khăng từng bước
Chọn người đánh trước
- Mỗi người (hoặc đại diện mỗi đội) “khấc”: tay cầm cái, đặt con lên rồi hất cho con nảy, đỡ liên tục trên đầu thanh cái. Ai đỡ được nhiều lần nhất thì đánh trước.
- Có nhóm chọn cách khác: mỗi người tung con lên đánh một cú, ai đánh xa nhất được đánh trước.
Ba thế đánh để ghi điểm
- Cầy (miền Trung gọi là dích): đặt con nằm ngang trên lò, luồn đầu thanh cái xuống dưới rồi hất mạnh cho con bay về phía sân.
- Mắm (còn gọi là phạt): một tay cầm cả cái lẫn con, tung con lên rồi vung cái đánh cho con bay xa. Thường đứng ở vạch mốc để đánh.
- Gà: thế khó nhất. Đặt con dọc theo lò, một đầu ghếch lên mép lò; gõ vào đầu ghếch cho con bật lên, rồi đánh tiếp khi con còn lơ lửng.
- Người đánh lần lượt đi qua các thế, trước mỗi cú đánh hô to tên thế và số điểm đang có (ví dụ “Mắm ba mươi!”), chờ bên bắt đáp lời mới được đánh.
Bắt con và tính điểm
- Bên cản đứng phía sau vạch mốc. Ai đón gọn con lúc nó còn trên không, người đánh lập tức mất lượt.
- Không bắt được, bên cản nhặt con tại chỗ rơi, ném về phía lò, cố cho trúng thanh cái đặt ngang trên lò hoặc cho con rơi sát lò.
- Nếu thanh cái bị ném trúng bật khỏi lò, hoặc con dừng quá gần lò, cú đánh không có điểm.
- Nếu cú đánh hợp lệ, người đánh đo từ lò tới chỗ con nằm: ở thế cầy, mắm đo bằng thanh cái; ở thế gà đo bằng thanh con nên được nhiều điểm hơn. Mỗi lần đo là một điểm.
- Đánh hỏng một lần (không ghi được điểm) thì nhường lượt cho người kế tiếp. Ai hoặc đội nào đạt số điểm thỏa thuận trước là thắng.
Phạt bên thua
Kiểu phạt quen thuộc là “cõng”: đại diện bên thắng đánh một cú mắm không ai cản, con rơi xa bao nhiêu thì bên thua cõng bên thắng đi bấy nhiêu quãng.
Mẹo chơi đánh khăng
- Tập khấc thật nhiều: khấc giỏi vừa giành quyền đánh trước, vừa giúp thế gà chắc tay hơn.
- Khi đánh, nhắm vào khoảng trống giữa những người cản, đánh bổng vừa phải; đánh vút quá cao dễ bị bắt.
- Bên cản nên đứng tản đều, người mạnh tay đứng xa để chặn những cú dài.
- Lúc ném con về lò, ném sát mặt đất, vừa đủ lực để con trượt tới gần lò, khó bị người đánh phá.
- Đo điểm phải đặt cả chiều dài thanh lên mặt đất; trẻ con gọi kiểu đo quay đầu thanh cho nhanh là “đo chân chó”, dễ bị đối phương bắt đo lại.
Các biến thể đánh khăng theo vùng miền
- Tên gọi: miền Bắc gọi đánh khăng, chơi khăng; miền Nam gọi đánh trỏng. Thế “cầy” ở miền Trung gọi là “dích”.
- Đánh lại con ném về: có nhóm cho người đánh cầm cái đứng ở vạch mốc, đánh trả con mà bên cản vừa ném về để đẩy nó ra xa, đổi lại bên cản được quyền bắt.
- Nhân điểm khi khấc: ở thế gà, người đánh khấc thêm vài lần trước khi đánh xa; khấc được mấy lần thì điểm đo được nhân lên bấy nhiêu.
- Phạt nặng: có nơi quy định bị bắt con ở thế gà thì mất trắng số điểm của lượt đó.
Lợi ích của trò chơi đánh khăng
- Rèn sự khéo léo của bàn tay, khả năng căn lực và phối hợp tay với mắt.
- Bên cản phải chạy, nhảy, phán đoán đường bay, nên trò chơi giúp vận động toàn thân.
- Tập cho trẻ thói quen giữ luật, đếm điểm công bằng, chịu thua và chịu phạt vui vẻ.
- Dụng cụ tự làm từ tre, gỗ, gắn trẻ với thiên nhiên và với những trò chơi của ông bà.
Lưu ý an toàn khi chơi đánh khăng
- Thanh con bay nhanh và cứng, có thể gây chấn thương mắt, mặt. Người cản đứng đủ xa, không chơi gần nhà cửa, đường đi, cửa kính.
- Vót hai đầu con vừa đủ để hất, không vót quá nhọn.
- Trẻ nhỏ chơi cần người lớn trông; có thể thay con gỗ bằng ống nhựa nhẹ khi mới tập.
- Không bắt con bằng mặt hoặc lao người theo khi đông người; bắt không được thì để con rơi.
Đánh khăng trong văn học và học tập
Wikipedia ghi lại thành ngữ “ăn như đánh khăng vào mồm”, chê người gắp thức ăn đưa thẳng vào miệng. Trò chơi cũng là đề tài hay khi viết bài thuyết minh về quy tắc, luật lệ trong trò chơi ở lớp 7: có dụng cụ, sân chơi, các thế đánh và cách tính điểm rõ ràng để trình bày theo trình tự.
Câu hỏi thường gặp
Cái và con trong đánh khăng là gì?
Cái là thanh gỗ dài dùng để đánh và để đo điểm; con là thanh ngắn bị đánh bay đi. Một số vùng gọi hai thanh này là gà mẹ, gà con.
Đánh khăng cần bao nhiêu người?
Tối thiểu hai người. Đông người thì chia hai đội đều nhau, một đội đánh, một đội cản rồi đổi lượt.
Miền Nam gọi đánh khăng là gì?
Theo Wikipedia, ở miền Nam trò chơi này được gọi là đánh trỏng.
Đánh khăng có nguy hiểm không?
Có thể gây đau nếu bị con bay trúng người. Cần chơi ở bãi rộng, đứng giãn cách và có người lớn trông khi trẻ nhỏ chơi.
Lời kết
Đánh khăng chỉ cần hai que gỗ nhưng có đủ cả kỹ thuật, chiến thuật và luật tính điểm rõ ràng. Nếu thích, bạn có thể tìm thêm những trò vận động khác như đánh quay trong chuyên mục trò chơi dân gian.