Cõi lá (Đỗ Phấn): Tác giả, xuất xứ, bố cục, sơ đồ tư duy

Cõi lá là tản văn của nhà văn – họa sĩ Đỗ Phấn, văn bản đọc thứ hai trong Bài 1 Thông điệp từ thiên nhiên sách Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo (tập một). Bài viết tổng hợp kiến thức về tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, ý nghĩa nhan đề, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy để em chuẩn bị bài nhanh và chắc.

Nội dung văn bản Cõi lá

Văn bản trong SGK ngắn, chỉ khoảng một trang rưỡi, đã được lược bớt một số đoạn. Vì tác phẩm còn trong thời hạn bảo hộ bản quyền, dưới đây là phần lược thuật theo từng đoạn kèm vài câu trích ngắn; phần trả lời câu hỏi SGK em xem trong bài soạn bài Cõi lá.

Cõi lá (Đỗ Phấn) – tác giả, tác phẩm

Xuân muộn và lòng người bừng thức. Mở đầu là một câu văn ngắn mà nhiều cảm xúc: “Bẽ bàng mùa xuân đến muộn.” Nắng đầu hè đã gay gắt trên lộc non, vậy mà lòng người vẫn rộn ràng, bừng tỉnh cùng cây lá.

Chín cây bồ đề đường Trần Nhân Tông. Hàng bồ đề thay lá non tạo thành một khoảng trời trong trẻo; lá đu đưa trong gió gợi tiếng chuông chùa vọng về, học trò tan học nô đùa bên những gốc cây. Không ít người Hà Nội cố tình rẽ qua con phố chật chội ấy chỉ để ngắm sắc lá.

Vòng đời của lá và mùa lá rụng. Lá bồ đề, cũng như nhiều loài cây trong phố, sống chưa trọn một năm; chính điều ấy tạo nên nét riêng của cây phố Hà Nội: lá cứ lần lượt rơi suốt mấy tháng cuối năm, khiến người xa nhớ về và người ở lại mong đợi những phút thư thái giữa nhịp sống mưu sinh.

Câu hỏi của cô em gái. Người em gái của tác giả sống xa Tổ quốc hơn hai mươi năm, lần nào gọi điện về cũng hỏi thăm hàng cây bên Hồ Gươm đã trút lá chưa. Người anh thương em nên cứ trả lời rằng lá sấu, lá bằng lăng, lá bàng đang rụng vàng, rụng đỏ ven hồ, dù thật ra các loài lá ấy chẳng bao giờ rụng cùng lúc.

Cây xà cừ tưởng vô duyên. Xà cừ to lớn, rậm rạp, mùa bão còn phải cắt tỉa cho khỏi đổ, tưởng chẳng có gì đáng yêu. Vậy mà chỉ một đợt heo may sớm, lá xanh lá vàng của nó đã phủ kín lối đi, thành một mùa thu khiến người qua đường say lòng.

Chiêm nghiệm cuối bài. Sau đoạn lược bớt, văn bản khép lại bằng cảm nhận: giữa thế giới lá mùa xuân của thành phố, dường như ai cũng trẻ ra, rồi tác giả tự hỏi phải chăng đó chỉ là cảm giác của chính mình.

Thông tin tác giả Đỗ Phấn

Đỗ Phấn sinh năm 1956 tại Hà Nội. Ông tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Hà Nội năm 1980, sau đó giảng dạy mỹ thuật ở khoa Kiến trúc, Đại học Xây dựng Hà Nội (1980 – 1989). Ông được công chúng biết đến trước hết với tư cách họa sĩ, tranh thường vẽ phố phường và con người Hà Nội.

Sau hơn ba mươi năm cầm cọ, Đỗ Phấn chuyển sang viết văn và in sách đều đặn từ khoảng năm 2005. Ông viết tiểu thuyết (Vắng mặt, Chảy qua bóng tối, Rừng người, Rụng xuống ngày hư ảo, Con mắt rỗng), truyện ngắn (Đêm tiền sử, Kiến đi đằng kiến, Thác hoa) và đặc biệt nhiều tản văn về Hà Nội: Chuyện vãn trước gương, Ông ngoại hay cười, Hà Nội thì không có tuyết, Ngồi lê đôi mách với Hà Nội, Ngẫm ngợi phố phường, Đi chơi bờ Hồ, Bâng quơ một thời Hà Nội…

Đỗ Phấn là tác giả mở đầu tủ sách Hà Nội trong mắt một người của NXB Trẻ. Những chuyện nhỏ như vòi nước công cộng, hiệu giặt là, đèn đường, hàng cây… đều có thể thành đề tài cho những trang viết về Hà Nội của ông.

Phong cách nghệ thuật: văn Đỗ Phấn mang con mắt của người họa sĩ – nhạy với màu sắc, ánh sáng, đường nét; giọng văn thủ thỉ, hóm hỉnh mà sâu lắng, thường đan xen niềm yêu mến Hà Nội xưa với nỗi tiếc nuối trước những đổi thay của thành phố.

Thông tin tác phẩm Cõi lá

Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi học sinh hay tra cứu về văn bản.

Cõi lá được in trong tập nào?

Cuối văn bản ghi thời điểm viết tháng 3/2008. Văn bản in trong tập tản văn Hà Nội thì không có tuyết, NXB Trẻ, 2013, trang 64 – 66. Khi đưa vào SGK, văn bản được lược bớt một số đoạn (đánh dấu bằng […]).

Hoàn cảnh sáng tác

Tác phẩm ra đời trong giai đoạn Đỗ Phấn viết nhiều tản văn về Hà Nội, ghi lại những quan sát tinh tế về phố phường, cây cối và nếp sống thị dân. Thời điểm tháng 3 – lúc Hà Nội đang chuyển từ xuân sang hè, nhiều loài cây thay lá – cũng chính là thời gian được nói tới trong câu mở đầu.

Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể

Thể loại: tản văn.
Phương thức biểu đạt chính: biểu cảm, kết hợp miêu tả, tự sự và nghị luận.
Người viết xưng “tôi” (ngôi thứ nhất), trực tiếp bộc lộ cảm xúc, suy nghĩ – đó là cái tôi trữ tình của tác giả.

Bố cục: Cõi lá có mấy phần?

Văn bản có thể chia làm 3 phần:

Phần 1 (đoạn đầu, đến “xôn xao lá cành”): cảm giác bừng thức của lòng người khi mùa xuân đến muộn.
Phần 2 (từ “Chín cây bồ đề” đến “quyến rũ từng bước chân người”): cõi lá Hà Nội qua các loài cây – bồ đề, cây trong phố với mùa lá rụng, lá ven Hồ Gươm trong nỗi nhớ của cô em gái, cây xà cừ.
Phần 3 (đoạn cuối): chiêm nghiệm của tác giả về sự gắn bó giữa cây lá và con người.

Một số tài liệu chia theo 6 đoạn văn của SGK; cách chia nào cũng cho thấy đặc điểm của tản văn: mạch văn đi theo dòng cảm xúc, liên tưởng của người viết chứ không theo cốt truyện.

Ý nghĩa nhan đề Cõi lá

“Cõi” là một vùng không gian, một thế giới riêng. “Cõi lá” vì thế là thế giới cây lá của Hà Nội – nơi lá non, lá vàng, lá đỏ thay nhau theo mùa. Nhưng đó còn là cõi của tâm hồn: bước vào thế giới ấy, con người được nghỉ ngơi, lắng lại, thấy mình như trẻ ra giữa phố xá ồn ào. Nhan đề gợi sự hòa quyện giữa thiên nhiên và con người đô thị.

Giá trị nội dung

Khắc họa vẻ đẹp riêng của cây lá Hà Nội: hàng bồ đề lá non, những tháng lá rơi nối tiếp nhau, sắc lá ven Hồ Gươm, cây xà cừ trong heo may.
Thể hiện mối gắn bó mật thiết giữa cây lá và con người: người Hà Nội đi ngắm lá, người xa quê nhớ lá, lá làm lòng người trẻ lại.
Bộc lộ tình yêu Hà Nội tha thiết của tác giả và nỗi nhớ quê của người xa xứ.
Gửi thông điệp: giữa nhịp sống mưu sinh vội vã, hãy biết dừng lại, lắng nghe và trân trọng thiên nhiên quanh mình.

Giá trị nghệ thuật

Tản văn giàu chất trữ tình, cái tôi tinh tế, hóm hỉnh; mạch văn đi theo dòng cảm xúc, liên tưởng.
Kết hợp nhuần nhuyễn miêu tả thiên nhiên với miêu tả con người, tự sự với trữ tình và nghị luận.
Con mắt họa sĩ: nhiều gam màu (trong veo, vàng rượi, đỏ chói, xanh chen vàng), hình ảnh giàu tính tạo hình.
Ngôn ngữ sáng tạo (oà thức, chao chát, thao thiết), so sánh, nhân hóa độc đáo; câu văn ngắn, nhiều câu hỏi tu từ, câu cảm thán.

Sơ đồ tư duy Cõi lá

Sơ đồ dưới đây giúp em ghi nhớ nhanh những ý chính của văn bản.

Sơ đồ tư duy tản văn Cõi lá (Đỗ Phấn)

Tóm tắt Cõi lá

Tản văn không có cốt truyện, nên tóm tắt là tóm lược dòng cảm xúc và các hình ảnh chính.

Mẫu 1 – Tóm tắt Cõi lá ngắn nhất

Mùa xuân đến muộn nhưng lòng người Hà Nội vẫn bừng thức cùng lá cây. Tác giả say mê ngắm hàng bồ đề đường Trần Nhân Tông, suy ngẫm về vòng đời ngắn ngủi của lá và mùa lá rụng đặc trưng của Hà Nội, nhớ câu hỏi về lá ven Hồ Gươm của cô em gái ở xa và phát hiện vẻ đẹp bất ngờ của cây xà cừ. Giữa cõi lá ấy, ai cũng như trẻ lại.

Mẫu 2 – Tóm tắt Cõi lá theo bố cục

Đoạn mở đầu ghi lại cảm giác rộn ràng khi mùa xuân muộn màng đến, lúc nắng đã báo hiệu mùa hè. Phần giữa đưa người đọc đi qua cõi lá Hà Nội: chín cây bồ đề trên đường Trần Nhân Tông với lá non đung đưa, người qua đường dừng lại ngắm lá; vòng đời chưa trọn một năm của lá và mùa lá rụng từ thu sang đông; người em gái xa quê luôn hỏi về lá ven Hồ Gươm; cây xà cừ tưởng thô kệch lại làm nên mùa thu đẹp khi heo may về. Đoạn kết là chiêm nghiệm: giữa cõi lá mùa xuân, gương mặt ai cũng như trẻ lại, hay chỉ là mình tự cảm thấy thế.

Lời kết

Cõi lá là trang tản văn nhỏ nhưng chứa đựng cả một tình yêu lớn với Hà Nội. Khi học văn bản, em cần nắm đặc điểm thể loại tản văn (chất trữ tình, cái tôi, ngôn ngữ), bố cục theo dòng cảm xúc và mối liên hệ giữa cây lá với con người mà tác giả phát hiện.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN: