Hóm hỉnh là tính từ chỉ lối nói, cách nghĩ vui mà tinh: nhận ra cái buồn cười rất nhanh, đùa đúng lúc, đúng mức, khiến người nghe bật cười mà không ai thấy mình bị chế giễu. Người hóm hỉnh vì thế khác người chỉ thích pha trò; cái cười họ tạo ra có duyên và có ý.
| Nghĩa ngắn | Vui, tinh, đùa có duyên và ý nhị |
| Cấu tạo | Từ láy, gốc là chữ “hóm”; tiếng “hỉnh” đứng riêng không mang nghĩa |
| Loại từ | Tính từ: lời nói hóm hỉnh, nụ cười hóm hỉnh, giọng văn hóm hỉnh |
| Đồng nghĩa | Hóm, dí dỏm, tếu (khẩu ngữ) |
| Trái nghĩa | Khô khan, nhạt nhẽo, cứng nhắc |
Hóm hỉnh: ba thứ phải có cùng lúc
Muốn hiểu hóm hỉnh, nên bắt đầu từ chữ gốc hóm. Mục từ này trong từ điển của Viện Ngôn ngữ học tả người hóm là người tinh và nhanh nhạy khi nhận xét, đối đáp, biết đùa vui ý nhị và đúng lúc; còn hóm hỉnh được ghi là cách nói khái quát của hóm. Wiktionary tiếng Việt thì xếp hóm hỉnh vào nhóm từ láy và đặt cạnh nó chữ hóm làm từ đồng nghĩa.
Đọc kĩ thì thấy hóm hỉnh cần đủ ba thứ:
- Tinh: nhìn ra chỗ lệch, chỗ ngộ mà người khác bỏ qua.
- Nhanh: câu đùa đến đúng khoảnh khắc. Nói chậm một nhịp là mất duyên.
- Ý nhị: cười mà không làm ai đau. Thiếu cái này, câu nói dễ trượt sang châm chọc.
Từ này dùng được cho người lớn lẫn trẻ con. Bà khen cháu “thằng bé hóm lắm” khi nó trả lời một câu tỉnh bơ mà cả nhà phải cười. Thầy cô khen một bài văn có “giọng kể hóm hỉnh” khi người viết biết tự trêu mình. Vài cách dùng quen:
- Ông cụ nheo mắt cười rất hóm hỉnh, như vừa biết trước kết cục câu chuyện.
- Lời phát biểu hóm hỉnh của thầy hiệu trưởng làm buổi lễ bớt dài.
- Bức thư xin lỗi được viết hóm hỉnh đến mức người nhận hết giận.
Cái hóm trong thơ Nguyễn Khuyến và chuyện Trạng
Học sinh lớp 8 hay được nhắc đến chữ hóm hỉnh khi học Bạn đến chơi nhà. Bạn già lâu ngày mới ghé, chủ nhà lẽ ra phải lo cơm rượu. Thế nhưng Nguyễn Khuyến kể một mạch toàn những thứ “có mà như không”: cá dưới ao sâu khó bắt, gà ngoài vườn rộng khó đuổi, cải chưa lên cây, trầu cũng không còn. Càng kể càng thiếu, đến cuối bài mới lật lại: chỉ cần hai người bạn gặp nhau là đủ. Cái cười ở đây là cười tự giễu, nhẹ nhàng, không trách ai, và chính nó làm tình bạn hiện lên ấm áp. Bố cục và lời bình chi tiết có ở bài tác phẩm tiếp bạn chẳng có gì của Nguyễn Khuyến.
Kho truyện dân gian cũng đầy những màn đối đáp hóm. Các giai thoại về Trạng Quỳnh thường xoay quanh một câu trả lời vừa lễ phép vừa đủ sắc để người nghe tự hiểu mình bị trêu. Thử đọc giai thoại đối đáp giữa bà Điểm và ông Trạng để thấy hai người cùng hóm thì cuộc đấu chữ thú vị đến đâu.
Hóm hỉnh đặt cạnh hài hước, dí dỏm, tếu
| Từ | Sắc thái | Hợp với |
|---|---|---|
| Hóm hỉnh | Tinh, ý nhị, cái cười thường nhẹ và có chiều sâu | Nụ cười, ánh mắt, giọng văn, lời bình |
| Dí dỏm | Vui, duyên, làm không khí nhẹ đi | Cách kể chuyện, bài phát biểu |
| Hài hước | Gây cười nói chung, rộng nhất trong nhóm | Phim, truyện, tình huống, con người |
| Tếu | Khẩu ngữ, đùa bông lơn, hơi suồng sã | Bạn bè, lời nói đùa vui |
| Châm chọc, xỏ xiên | Đùa để chạm vào người khác, có ý chê | Không còn là hóm hỉnh |
Hài hước là cái ô lớn; hóm hỉnh là một kiểu hài hước tinh tế. Một diễn viên hài đóng vai té ngã có thể rất hài hước nhưng không cần hóm hỉnh. Ngược lại, một ông giáo ít nói, chỉ buông một câu đúng lúc làm cả lớp cười, là người hóm hỉnh dù chẳng bao giờ tự nhận mình vui tính.
Phía trái nghĩa có khô khan, nhạt, cứng nhắc. Lưu ý thêm: láu cá và tinh quái cũng có chữ tinh, nhưng tinh để lợi mình, còn hóm hỉnh là tinh để mọi người cùng vui.
Người hóm hỉnh, nhìn từ bàn học đến bàn trà
Người hóm hỉnh là người như thế nào?
Là người quan sát tốt, phản ứng nhanh và biết đùa có chừng mực. Họ thường làm người khác cười bằng một nhận xét bất ngờ, đôi khi bằng cách tự trêu chính mình, chứ ít khi lấy khuyết điểm của người khác ra làm trò.
Hóm hỉnh là từ láy hay từ ghép?
Là từ láy, láy âm đầu h. Tiếng gốc mang nghĩa là “hóm”; tiếng “hỉnh” chỉ có mặt để tạo nhịp và làm nghĩa khái quát hơn, đứng riêng thì không dùng.
Hóm hỉnh tiếng Anh là gì?
Từ gần nhất là witty, nhấn vào sự nhanh trí và chơi chữ khéo; “a witty remark” là một nhận xét hóm hỉnh. Humorous rộng hơn, gần với hài hước.
Viết “hóm hĩnh” có đúng không?
Không. Chữ đúng là hóm hỉnh, tiếng sau mang dấu hỏi. Dấu ngã ở đây là lỗi gõ khá phổ biến, nhất là với người nói giọng miền Nam vốn không phân biệt hỏi và ngã khi phát âm.