Phân tích Cõi lá (Đỗ Phấn) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Đỗ Phấn là họa sĩ, nhà văn gắn bó cả đời với Hà Nội. Tản văn Cõi lá, viết năm 2008, là một trang văn nhỏ mà đầy tình, nơi ông dẫn người đọc vào thế giới cây lá của thành phố và cho thấy cây lá đã gắn bó với con người Hà Nội sâu sắc đến nhường nào.

Văn bản mở ra bằng một cảm xúc rất riêng: mùa xuân đến muộn, nắng đã báo mùa hè, vậy mà lòng người lại bừng thức cùng lá cành. Từ cảm xúc ấy, tác giả đưa ta đến chín cây bồ đề trên đường Trần Nhân Tông, nơi lá non kết thành cả một vòm trời trong trẻo nhuốm sắc hồng đỏ. Dưới tán cây, học trò nô đùa, người lớn cố tình rẽ qua chỉ để ngắm lá. Cây lá hiện lên không tách rời mà hòa vào nhịp sống của con người.

Tác giả còn phát hiện nét riêng của cây phố Hà Nội: lá của nhiều loài chỉ sống chưa trọn năm, tạo nên mùa lá rụng dài từ thu sang đông. Mùa lá ấy trở thành nỗi nhớ của người đi xa, như cô em gái lần nào gọi về cũng hỏi thăm hàng cây ven Hồ Gươm đã trút lá hay chưa. Ngay cả cây xà cừ tưởng vô duyên, khi heo may đến cũng đem lại một mùa thu đẹp say lòng. Cuối bài, tác giả nhận ra giữa cõi lá, gương mặt ai cũng như trẻ lại.

Bằng lối viết tản văn giàu chất trữ tình, con mắt tinh tế của người họa sĩ và giọng văn hóm hỉnh, Đỗ Phấn đã vẽ nên bức tranh cây lá Hà Nội thật đẹp. Cõi lá nhắc mỗi chúng ta hãy biết dừng lại, lắng nghe thiên nhiên để tâm hồn được tươi mới giữa nhịp sống vội vàng.

Hà Nội đã đi vào văn chương qua biết bao trang viết, từ những con phố cổ, hồ Gươm, đến mùa thu hoa sữa. Đỗ Phấn – một họa sĩ sinh ra và lớn lên ở Hà Nội – lại chọn viết về thứ tưởng như bình thường nhất: những chiếc lá trên cây trong phố. Tản văn Cõi lá, in trong tập Hà Nội thì không có tuyết, là một trang văn nhỏ nhưng chứa đựng tình yêu lớn của ông với thành phố.

Văn bản mở đầu bằng một câu ngắn mang sắc thái tiếc nuối: “Bẽ bàng mùa xuân đến muộn.” Mùa xuân đến chậm tới mức cái nắng đầu hè đã xuất hiện trên những chồi non. Thế nhưng, thay vì buồn, lòng người lại rộn ràng không hiểu vì sao, rồi bừng tỉnh cùng tiếng lá cành xao động. Từ “oà thức” do tác giả sáng tạo vừa gợi sự bất ngờ, vừa gợi sức sống trào dâng; con người và cây lá như cùng tỉnh giấc sau mùa đông. Ngay đoạn đầu, mối giao cảm giữa người và thiên nhiên đã được xác lập.

Tiếp đó, tác giả đưa người đọc vào cõi lá Hà Nội qua những hình ảnh cụ thể. Chín cây bồ đề trên đường Trần Nhân Tông khoác lá non trong trẻo. Lá đu đưa trong gió gợi liên tưởng đến tiếng chuông chùa vọng về từ cõi thanh tịnh – một liên tưởng rất tự nhiên, vì bồ đề vốn là cây gắn với nhà Phật. Trẻ nhỏ tan trường chơi dưới gốc cây được ví “như những thiên thần bước ra từ lá”. Người Hà Nội dù không có việc gì cần vẫn cố tình đi qua con phố đông đúc chỉ để ngắm sắc lá. Cây lá ở đây không đứng riêng mà hòa vào nhịp sống, trở thành niềm vui tinh thần của cả thành phố.

Từ hàng bồ đề, tác giả chuyển sang suy ngẫm. Lá của nhiều loài cây trong phố chỉ sống chưa trọn một năm, và chính vì thế Hà Nội có những tháng lá rơi nối nhau từ cuối thu đến hết đông – nét riêng của cây phố. Mùa lá ấy khiến người đi xa nhớ về, người ở lại chờ đợi như chờ những phút nghỉ ngơi giữa cuộc mưu sinh. Đoạn văn mang dáng dấp nghị luận nhưng vẫn thấm đẫm cảm xúc: lá rụng không gợi buồn mà gợi sự tái sinh, gợi chốn bình yên cho tâm hồn.

Tình yêu cây lá còn gắn với tình thân. Cô em gái của tác giả sống xa Tổ quốc hơn hai mươi năm, lần nào gọi điện về cũng hỏi lá ven Hồ Gươm đã rụng chưa. Lời cảm thán của người anh trước câu hỏi mùa nào cũng lặp lại vừa ngạc nhiên vừa xót thương. Người anh trả lời bừa rằng lá đang rụng vàng ven hồ, dù biết các loài lá ấy chẳng bao giờ rụng cùng lúc. Lời nói dối nhỏ ấy là cách người ở nhà vỗ về nỗi nhớ của người xa xứ. Chiếc lá trở thành sợi dây nối người con xa quê với Hà Nội.

Tác giả còn dành một đoạn cho cây xà cừ – loài cây ông thẳng thắn chê là vô duyên, chỉ được mỗi cái to lớn, mùa bão lại phải cắt tỉa. Nhưng rồi ông nhận ra thân cây cường tráng ấy lại mềm yếu lạ lùng khi cơn heo may sớm ùa về, trút lá xanh lẫn lá vàng phủ kín lối đi, tạo nên một mùa thu khiến người qua đường say lòng. Cách nói hóm hỉnh, tự phản bác chính mình cho thấy con mắt tinh tế biết tìm ra vẻ đẹp nơi những điều tưởng như tầm thường.

Văn bản khép lại bằng một chiêm nghiệm: giữa thế giới lá mùa xuân, dường như ai cũng trẻ ra. Câu hỏi cuối “Hay tự nhận rằng mình như thế?” vừa hóm hỉnh vừa khiêm nhường, cho thấy chính tâm hồn người viết đã được cây lá làm cho tươi mới.

Về nghệ thuật, Cõi lá mang đầy đủ đặc trưng của tản văn: cái tôi trữ tình hiện diện rõ, mạch văn đi theo dòng cảm xúc và liên tưởng. Tác giả kết hợp nhuần nhuyễn miêu tả thiên nhiên với miêu tả con người, tự sự với trữ tình và nghị luận. Con mắt họa sĩ thể hiện qua những gam màu tinh tế: trong veo, vàng rượi, đỏ chói, xanh chen vàng. Câu văn ngắn, nhiều câu hỏi tu từ, câu cảm thán tạo nên giọng thủ thỉ, gần gũi.

Cõi lá là bức tranh cây lá Hà Nội đẹp và giàu cảm xúc, đồng thời là lời bày tỏ tình yêu thành phố của Đỗ Phấn. Tác phẩm nhắc nhở chúng ta rằng giữa cuộc sống bận rộn, chỉ cần dừng lại ngắm một hàng cây thay lá, tâm hồn cũng có thể trẻ lại.

Người ta thường nhớ Hà Nội qua hồ Gươm, phố cổ, hoa sữa. Đỗ Phấn lại nhớ Hà Nội qua những chiếc lá. Trong tản văn Cõi lá, bằng con mắt của người họa sĩ và trái tim của người con Hà Nội, ông đã vẽ nên một thế giới cây lá phong phú, đẹp và đầy sức sống.

Vẻ đẹp đầu tiên là vẻ đẹp của lá non đầu mùa. Chín cây bồ đề trên đường Trần Nhân Tông không được tả riêng từng cây mà hiện lên như một mảng màu lớn: cả một khoảng trời trong trẻo sắc thạch lựu. Đó là cái nhìn của người họa sĩ, thấy cây lá như một bức tranh. Lá không chỉ có màu mà còn có âm thanh: lá đu đưa trong gió khiến tác giả tưởng như nghe tiếng chuông chùa mơ hồ vọng lại từ một cõi thanh tịnh, xa xăm. Hàng bồ đề vì thế mang một vẻ đẹp thanh tịnh, thiêng liêng giữa phố xá ồn ào.

Vẻ đẹp thứ hai là vẻ đẹp của sự thay đổi. Tác giả để ý rằng chiếc lá bồ đề, cũng như lá của nhiều cây khác trên phố, có tuổi đời không quá một năm. Cái vòng đời ngắn ngủi ấy lại tạo nên nét riêng của cây phố Hà Nội: lá rơi lai rai từ cuối thu đến hết mùa đông. Thành phố vì thế lúc nào cũng có cây đang thay lá, lúc nào cũng có sắc màu mới. Với tác giả, lá rụng không gợi sự tàn phai mà gợi nhịp tuần hoàn của sự sống.

Vẻ đẹp thứ ba là sự đa dạng của các loài cây. Quanh Hồ Gươm có những cây sấu già bên phố Đinh Tiên Hoàng, hàng bằng lăng và bàng lá đỏ bên phố Lê Thái Tổ, có cả cây cơm nguội lá vàng. Mỗi loài rụng lá vào một thời điểm khác nhau, có khi cách nhau cả một mùa thu. Chi tiết ấy cho thấy sự quan sát tỉ mỉ, am hiểu của một người đã sống cả đời bên những hàng cây này.

Đặc biệt, tác giả còn phát hiện vẻ đẹp ở nơi không ai ngờ tới. Cây xà cừ bị ông chê thẳng thừng là loài cây vô duyên bậc nhất. Nó to lớn, rậm rạp, chỉ được mỗi ưu điểm kích thước, đến mùa mưa gió còn khiến người ta vất vả tỉa cành. Vậy mà chỉ cần cơn heo may sớm ghé qua, khối cây vạm vỡ ấy liền mềm yếu, buông lá xanh lá vàng phủ kín mặt đường, tạo nên một mùa thu khiến bước chân người say đắm. Sự đối lập giữa vẻ ngoài thô kệch và khoảnh khắc trút lá dịu dàng khiến hình ảnh cây xà cừ trở nên đáng yêu lạ.

Vẻ đẹp của cây lá Hà Nội trong Cõi lá không chỉ nằm ở màu sắc, hình dáng mà còn ở sự gắn bó với con người. Lá non làm người ta vòng xe ngắm nhìn, lá rụng làm người xa nhớ về, và khi lạc bước giữa thế giới lá mùa xuân, con người như được trả lại tuổi trẻ. Qua trang tản văn, Đỗ Phấn đã giúp người đọc nhận ra rằng những hàng cây quen thuộc trên phố chính là một phần linh hồn của Hà Nội.

Tản văn là thể loại mà cái tôi của người viết hiện diện rõ nét nhất. Trong Cõi lá, người đọc không chỉ thấy cây lá Hà Nội mà còn thấy một cái tôi đa cảm, tinh tế, hóm hỉnh và yêu Hà Nội sâu nặng – cái tôi của nhà văn, họa sĩ Đỗ Phấn.

Trước hết, đó là một cái tôi nhạy cảm với từng biến chuyển của thiên nhiên. Mùa xuân đến muộn vài tuần, người khác có thể chẳng để ý, nhưng tác giả thấy “bẽ bàng”. Cái nắng trên lộc non được cảm nhận là “chao chát” – một từ vừa gợi độ gắt của nắng, vừa gợi cảm giác chông chênh của người đứng giữa hai mùa. Rồi lòng người bỗng rộn ràng mà chính mình cũng không hiểu vì sao. Cái tôi ấy sống bằng cảm giác, bằng những rung động rất nhỏ trước đất trời.

Đó còn là cái tôi của người họa sĩ, luôn nhìn thế giới bằng màu sắc và hình khối. Hàng bồ đề thành một khoảng trời màu thạch lựu; sắc lá ven hồ “vàng rượi”; lá bàng “đỏ chói”; lối đi ngập lá xanh chen lá vàng. Những câu văn như những nét cọ, khiến người đọc nhìn thấy bức tranh chứ không chỉ nghe kể.

Cái tôi trong Cõi lá còn giàu tình thương. Kể về cô em gái xa Tổ quốc hơn hai chục năm, tác giả ghi lại câu hỏi quen thuộc của em về lá ven Hồ Gươm rồi thú nhận rằng chính câu hỏi ấy khiến người ở nhà thương em đến nao lòng. Ông trả lời bừa cho em yên lòng, dù biết các loài lá không rụng cùng lúc. Đằng sau lời nói dối nhỏ là tình anh em và sự thấu hiểu nỗi nhớ quê của người xa xứ. Cái tôi ở đây không khép kín mà mở ra, chia sẻ với những người thân yêu.

Không thể không nhắc tới sự hóm hỉnh. Tác giả chê cây xà cừ vô duyên, so sánh nó với người đàn bà to béo mà nhạt, rồi lại tự nhận ra mình đã vội vàng, vì cây ấy cũng đem lại cho phố một mùa thu đáng nhớ. Ở cuối bài, sau khi nói gương mặt ai cũng như trẻ lại giữa cõi lá, ông tự hỏi: phải chăng chỉ là mình tự nhận như thế? Sự tự giễu nhẹ nhàng ấy khiến cái tôi trở nên gần gũi, chân thành, không lên giọng.

Sâu xa hơn cả, đó là cái tôi yêu Hà Nội tha thiết. Tác giả hiểu đặc trưng của từng loài cây, nhớ tên từng con đường, biết người Hà Nội thích vòng xe ngắm lá, thấu nỗi nhớ của người đi xa. Với ông, cây lá là chốn nghỉ ngơi cho tâm hồn giữa “cái biển người chộn rộn áo cơm này”. Tình yêu ấy không ồn ào mà lặng lẽ, bền bỉ, như chính những hàng cây vẫn thay lá mỗi mùa.

Cái tôi trữ tình đa cảm, tinh tế và hóm hỉnh đã làm nên sức hấp dẫn của Cõi lá. Qua cái tôi ấy, người đọc không chỉ yêu thêm cây lá Hà Nội mà còn học được cách sống chậm lại, biết rung động trước những vẻ đẹp bình dị quanh mình.

Cõi lá được chọn vào sách giáo khoa như một văn bản tiêu biểu cho thể loại tản văn. Đọc kĩ trang viết của Đỗ Phấn, ta thấy rõ những đặc trưng nghệ thuật của thể loại này: chất trữ tình, cái tôi của tác giả, sự kết hợp nhiều phương thức biểu đạt và ngôn ngữ tinh tế, giàu hình ảnh.

Đặc điểm đầu tiên là bố cục linh hoạt theo dòng cảm xúc. Văn bản không có cốt truyện, không có nhân vật theo nghĩa thông thường. Mạch văn đi từ cảm xúc khi xuân muộn, đến hàng bồ đề, đến suy ngẫm về vòng đời lá, rồi chuyển sang kỉ niệm về cô em gái, sang cây xà cừ và kết lại bằng một chiêm nghiệm. Các đoạn nối với nhau bằng liên tưởng tự nhiên, như người viết đang thong thả đi dạo và trò chuyện với người đọc.

Đặc điểm thứ hai là sự kết hợp giữa miêu tả thiên nhiên và miêu tả con người. Trong đoạn về hàng bồ đề, lá non, tiếng gió được đặt cạnh hình ảnh trẻ nhỏ tan trường và những người vòng xe ngắm lá. Thiên nhiên và con người soi chiếu vào nhau: cây làm đẹp cho người, người làm cây thêm ý nghĩa. Nhờ vậy, cõi lá trở thành một phần đời sống Hà Nội chứ không chỉ là phong cảnh.

Đặc điểm thứ ba là sự đan xen tự sự, trữ tình và nghị luận. Đoạn về cô em gái có yếu tố tự sự: một câu chuyện nhỏ về những cuộc điện thoại từ nơi xa. Nhưng câu chuyện được kể để bộc lộ cảm xúc thương nhớ. Đoạn về vòng đời chiếc lá lại mang tính nghị luận, lí giải vì sao mùa lá rụng là đặc trưng của Hà Nội. Đoạn về cây xà cừ có cả lời chê lẫn lời khen, rồi kết bằng một cảm xúc. Sự kết hợp ấy giúp văn bản vừa có chiều sâu suy ngẫm vừa giàu cảm xúc.

Đặc điểm thứ tư là ngôn ngữ giàu hình ảnh và sáng tạo. Tác giả dùng những từ ngữ mới lạ như “oà thức”, “chao chát”, “thao thiết”; những so sánh độc đáo như trẻ nhỏ “như những thiên thần bước ra từ lá”, sắc lá được ví với vị ngọt của mật tháng Giêng; những phép nhân hóa khiến cây xà cừ có dáng vẻ, có tính cách. Câu văn ngắn, có khi chỉ là một cụm từ, kết hợp với câu hỏi tu từ và câu cảm thán, tạo nên giọng điệu thủ thỉ, hóm hỉnh.

Cuối cùng là cái tôi của tác giả hiện diện xuyên suốt. Người viết xưng “tôi”, kể chuyện gia đình mình, bộc lộ cả sự yêu, sự chê, sự tự giễu. Chính cái tôi ấy tạo nên sức hút và sự chân thành của văn bản.

Qua Cõi lá, em có thể rút ra cách đọc một văn bản tản văn: chú ý dòng cảm xúc của người viết, cái tôi trữ tình, sự kết hợp các phương thức biểu đạt và vẻ đẹp của ngôn ngữ. Với nghệ thuật ấy, Đỗ Phấn đã biến những chiếc lá bình thường thành một cõi riêng đầy thi vị của Hà Nội.

Giữa một đô thị ngày càng đông đúc, con người dễ quên mất những điều bình dị quanh mình. Tản văn Cõi lá của Đỗ Phấn như một lời nhắc dịu dàng: hãy nhìn lên những tán cây, bởi ở đó có cả một thế giới đang lặng lẽ nuôi dưỡng tâm hồn người Hà Nội. Nhan đề “Cõi lá” đã gợi mở chiều sâu ấy: không chỉ là nơi có nhiều lá, mà là một cõi riêng, nơi con người tìm thấy sự bình yên.

“Cõi” trong tiếng Việt thường chỉ một không gian rộng, mang màu sắc tinh thần: cõi đời, cõi lòng, cõi thiêng. Ngay trong văn bản, lá bồ đề đu đưa khiến tác giả nghe như tiếng chuông chùa vọng về từ một cõi thanh cao. Như vậy, cõi lá không đơn thuần là thế giới thực vật mà còn là một cõi tâm linh, một vùng thanh tịnh giữa phố thị.

Đối lập với cõi lá là nhịp sống mưu sinh. Tác giả gọi đó là “cái biển người chộn rộn áo cơm này”. Trong biển người ấy, cây lá mang đến những phút giây cho tâm trí được thảnh thơi mà người Hà Nội đợi chờ khắc khoải. Chi tiết nhiều người không có việc gì cần vẫn rẽ qua con phố chật chội chỉ để ngắm lá cho thấy nhu cầu ấy có thật và rất Hà Nội. Người Hà Nội biết dành thời gian cho cái đẹp, dù chỉ là một thoáng nhìn sắc lá.

Cõi lá còn là cõi của kí ức và nỗi nhớ. Với người em gái đã rời quê hơn hai thập kỉ, Hà Nội được gói lại trong một câu hỏi: lá ven Hồ Gươm đã rụng chưa? Nỗi nhớ quê không cần những điều to tát, chỉ cần hình ảnh những hàng cây thay lá bên hồ. Người anh trả lời bừa để em yên lòng; sự thật về thời điểm lá rụng không quan trọng bằng việc giữ cho em một Hà Nội nguyên vẹn trong kí ức.

Cõi lá cũng là nơi con người học cách nhìn lại mình. Người viết từng coi cây xà cừ là loài cây vô duyên, rồi lại nhận ra vẻ đẹp của nó trong khoảnh khắc heo may. Bài học ấy nhẹ nhàng mà sâu sắc: đừng vội đánh giá một điều gì chỉ qua vẻ bề ngoài, vẻ đẹp đôi khi chỉ hiện ra khi ta đủ kiên nhẫn chờ đợi.

Và cuối cùng, cõi lá là nơi con người trẻ lại. Tác giả viết rằng khi đắm mình trong cõi lá mùa xuân của thành phố, gương mặt ai cũng như trẻ ra đôi chút. Câu văn khép lại hành trình cảm xúc bằng một niềm vui trong trẻo. Câu hỏi tự vấn tiếp theo không phủ định mà làm niềm vui ấy thêm chân thành: có thể người khác không trẻ lại, nhưng chính người viết đã cảm thấy mình trẻ lại. Cây lá đã làm được điều mà nhịp sống vội vàng lấy đi của con người: sự tươi mới trong tâm hồn.

Về nghệ thuật, Đỗ Phấn viết tản văn bằng con mắt của một họa sĩ và giọng của một người kể chuyện thủ thỉ. Màu sắc, âm thanh, liên tưởng được sắp đặt tinh tế; tự sự, trữ tình, nghị luận hòa quyện; giọng văn vừa hóm hỉnh vừa sâu lắng. Những đặc điểm ấy làm cho một đề tài nhỏ trở nên giàu sức gợi.

Cõi lá vì thế không chỉ là trang văn đẹp về cây lá Hà Nội mà còn là một thông điệp sống: giữa bộn bề cơm áo, hãy giữ cho mình một cõi riêng để lắng lại, để yêu thương và để thấy mình trẻ lại. Đó cũng là lí do văn bản được đặt trong chủ đề Thông điệp từ thiên nhiên – thiên nhiên không chỉ để ngắm mà còn để chữa lành tâm hồn con người.

Kết luận

Khi phân tích Cõi lá, em cần làm rõ vẻ đẹp cây lá Hà Nội qua từng hình ảnh, mối gắn bó giữa cây lá và con người, cái tôi trữ tình của tác giả và những đặc trưng nghệ thuật của tản văn. Văn bản ngắn nên dẫn chứng cần chọn lọc, trích ngắn và bình kĩ từng từ ngữ, hình ảnh đặc sắc.

Xem thêm:

• Soạn bài Cõi lá – Ngữ văn 11 Chân trời sáng tạo
• Phân tích Ai đã đặt tên cho dòng sông
• Phân tích bài thơ Chiều xuân (Anh Thơ)