Chiêm nghiệm là xem xét lại sự việc, lẽ đời bằng chính kinh nghiệm và sự từng trải của mình để hiểu ra, đoán ra điều gì đó. Người ta chiêm nghiệm sau một lần vấp ngã, sau một chuyến đi xa, hay khi đọc lại một câu thơ cũ. Chiêm nghiệm cuộc sống nghĩa là ngẫm lại những gì đã qua để rút ra điều đáng giữ.
| Nghĩa ngắn | Xem xét và đoán định bằng kinh nghiệm, sự từng trải |
| Gốc từ | Hán Việt 占驗: chiêm (xem điềm) + nghiệm (kiểm chứng) |
| Loại từ | Động từ; “sự chiêm nghiệm”, “những chiêm nghiệm” là danh từ hóa |
| Sắc thái | Trang trọng, hơi văn chương; gợi sự lặng lẽ, từng trải |
Chiêm nghiệm, chiêm ngưỡng, trải nghiệm: mấy chữ đọc gần nhau
Ba từ này hay bị đặt nhầm chỗ cho nhau, nhất là trong bài văn của học sinh. “Em chiêm nghiệm bức tranh” nghe sai ngay, vì bức tranh thì để chiêm ngưỡng. Điều thú vị là chữ chiêm trong hai từ ấy không phải một chữ: chiêm ngưỡng dùng chữ 瞻, nghĩa là ngửa mặt mà nhìn lên; chiêm nghiệm dùng chữ 占, nghĩa là xem điềm.
| Từ | Làm gì | Ví dụ |
|---|---|---|
| Chiêm nghiệm | Ngẫm lại điều đã qua để hiểu, rút ra lẽ | Chiêm nghiệm về những lần thất bại |
| Chiêm ngưỡng | Ngắm nhìn với lòng kính phục, say mê | Chiêm ngưỡng ruộng bậc thang mùa lúa chín |
| Trải nghiệm | Tự mình sống qua, làm qua một việc | Trải nghiệm một ngày làm nông dân |
| Suy ngẫm, nghiền ngẫm | Nghĩ kĩ, nghĩ lâu về một điều (gần nghĩa) | Nghiền ngẫm một bài toán khó |
Trải nghiệm và chiêm nghiệm đi liền nhau như hai bước. Trước là sống qua, sau là ngồi lại nghĩ. Một chuyến leo núi là trải nghiệm; tối về viết ra vì sao mình suýt bỏ cuộc ở dốc cuối, đó mới là chiêm nghiệm. Hai bài trải nghiệm nghĩa là gì và giải nghĩa chữ suy tư nói kĩ hơn về hai từ hàng xóm này.
Trái nghĩa với chiêm nghiệm không có một từ đúng cặp. Gần nhất là lối sống hời hợt, vội vã, đi qua mọi chuyện mà không dừng lại nghĩ.
Nếu cần chữ thay cho chiêm nghiệm trong bài văn, suy ngẫm, nghiền ngẫm khác nó ở đâu được so trong đồng nghĩa, trái nghĩa với chiêm nghiệm.
Nhìn lại điều đã sống để đoán điều sẽ đến
Từ điển tiếng Việt và Wiktionary đều giải thích chiêm nghiệm là động từ, nghĩa là xem xét và đoán định bằng kinh nghiệm, sự từng trải. Ví dụ quen dùng: chiêm nghiệm mọi lẽ phải trái ở đời.
Chữ đáng chú ý là “đoán định”. Chiêm nghiệm không chỉ là nhớ lại. Người chiêm nghiệm dùng cái đã thấy để hiểu cái đang có và đoán cái sắp tới. Bà ngoại nhìn mây chiều mà biết mai mưa, ông nội nghe cách một người nói chuyện mà đoán được tính nết: đó là thứ hiểu biết đến từ chiêm nghiệm lâu năm.
Trong tiếng Việt hôm nay, từ này còn dùng rất nhiều theo nghĩa tự soi lại mình. Những cụm hay gặp: chiêm nghiệm về cuộc sống, những chiêm nghiệm tuổi ba mươi, câu hỏi chiêm nghiệm trong giờ học kĩ năng. Tiếng Anh gần nhất là reflect (danh từ reflection); khi nghiêng về suy tưởng tĩnh lặng thì dùng contemplate.
占 và 驗: từ ông thầy xem điềm đến người ngồi ngẫm việc đời
Thiều Chửu giảng chữ chiêm (占) là xem, coi điềm gì để biết xấu tốt; bói cho khỏi ngờ cũng gọi là chiêm. Cùng gốc có chiêm tinh (xem sao), chiêm bốc (bói toán). Chữ nghiệm (驗) nghĩa là xét cho rõ, chứng thực, và cả hiệu nghiệm: việc đoán trước mà xảy ra đúng thì gọi là nghiệm. Họ hàng của nó rất đông: kinh nghiệm, thí nghiệm, kiểm nghiệm, thể nghiệm.
Đặt hai chữ cạnh nhau, ta thấy nguyên một quy trình: quan sát dấu hiệu, đoán, rồi đối chiếu với điều thật xảy ra. Tiếng Việt giữ lại khung ấy nhưng thay việc xem điềm bằng vốn sống. Người chiêm nghiệm hôm nay không bói toán gì cả, họ “xem” chính những năm tháng mình đã đi qua.
Nguyễn Bỉnh Khiêm và bài thơ của một đời ngẫm
Nhiều bài thơ trung đại là kết quả của chiêm nghiệm. Tiêu biểu là bài Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm, học sinh gặp trong sách Ngữ văn 10. Sau nhiều năm làm quan rồi về quê, ông viết:
Ta dại, ta tìm nơi vắng vẻ,
Người khôn, người đến chốn lao xao.
Hai câu này không phải lời của người mới bước vào đời. Phải trải qua chốn “lao xao” danh lợi, nhìn đủ người lên kẻ xuống, mới chọn nói ngược như thế: tự nhận mình dại mà thật ra là tỉnh. Cả bài khép lại bằng ý coi phú quý như giấc chiêm bao. Phân tích từng câu có ở bài Nhàn của Nguyễn Bỉnh Khiêm trong Ngữ văn 10.
Một câu đời thường cho dễ nhớ: “Thi trượt lần đầu, em mới có dịp chiêm nghiệm lại cách mình học: đọc nhiều mà chẳng làm bài nào.”
Viết chữ chiêm nghiệm trong bài văn, bài nói
Chiêm nghiệm cuộc sống là gì?
Là dừng lại nhìn những gì mình đã sống qua, vui có buồn có, để hiểu vì sao mọi chuyện diễn ra như vậy và lần sau nên làm khác đi thế nào. Cụm này hay đứng ở phần kết bài văn nghị luận hoặc bài chia sẻ cá nhân.
Chiêm nghiệm tiếng Anh là gì?
Thường dịch là reflect hoặc reflection. Nếu ý là suy tưởng sâu, lặng lẽ, có màu triết học hay tôn giáo thì dùng contemplate, contemplation.
Chiêm nghiệm và chiêm niệm có giống nhau không?
Không hẳn. Chiêm niệm hay gặp trong sách đạo, chỉ việc lặng lẽ hướng lòng suy tưởng. Chiêm nghiệm thuộc về đời thường, gắn với kinh nghiệm và việc rút ra bài học.
Viết “em chiêm nghiệm cảnh đẹp” có đúng không?
Không đúng. Cảnh đẹp thì chiêm ngưỡng hoặc ngắm nhìn. Chiêm nghiệm cần một đối tượng để nghĩ ngợi, như một bài học, một biến cố, một lẽ sống.