Chất phác là thật thà, mộc mạc, để lộ cái tốt của mình một cách tự nhiên, không màu mè và không giả dối. Người ta hay khen “hiền lành chất phác” khi gặp một người ăn nói thẳng, sống giản dị, có gì nói nấy. Chất phác là tính từ, thường dùng để khen tính nết con người.
| Nghĩa ngắn | Thật thà, mộc mạc, tốt một cách tự nhiên, không giả tạo |
| Gốc từ | Hán Việt 質樸: chất (bản chất, mộc mạc) + phác (gỗ chưa đẽo, mộc mạc) |
| Loại từ | Tính từ |
| Sắc thái | Khen; đôi khi kèm ý hơi vụng về, ít va chạm |
Chất phác: khúc gỗ chưa đẽo
Muốn nhớ nghĩa chất phác, hãy nhìn vào chữ phác (樸). Thiều Chửu giảng chữ này là mộc mạc, cũng là đẽo gọt, và gọi những đồ vật đang làm dở, chưa xong là phác. Hình ảnh gần nhất là một khúc gỗ còn nguyên thớ, chưa ai bào nhẵn, chưa sơn phết. Cùng gốc có phác tố (giản dị), giản phác.
Chữ chất (質) là cái bản thể, cái vốn có bên trong, như trong bản chất, tư chất, khí chất. Thiều Chửu cũng ghi một nét nghĩa của nó chính là chất phác, mộc mạc, và một nét nữa là thật, chân thật.
Ghép lại, người chất phác giống khúc gỗ chưa đẽo: cái tốt nằm sẵn trong thớ gỗ, không phải lớp sơn phủ bên ngoài. Sách Đạo Đức Kinh cũng dùng chữ phác (chương 57) khi nói về người dân sống tự nhiên, không ham muốn: với người xưa, sự mộc mạc là một phẩm chất chứ không phải chỗ thiếu.
Người chất phác trông thế nào?
Từ điển tiếng Việt giải thích chất phác là bộc lộ bản chất tốt đẹp một cách tự nhiên, không giả dối, không màu mè. Trong đời thường, nét ấy hiện ra qua những chi tiết rất cụ thể:
- Ăn nói thẳng, không rào đón, không nói khéo để lấy lòng.
- Khen thì khen thật, không vừa ý thì nói ra, nhưng không cay độc.
- Sống giản dị, không khoe, không cố tỏ ra hơn người.
- Ít tính toán thiệt hơn trong quan hệ, tin người khá dễ.
Ví dụ: Bác xe ôm đầu ngõ rất chất phác, chở hộ bà cụ ra chợ rồi nhất định không lấy tiền. Hoặc: Giọng văn chất phác của bài tùy bút làm người đọc thấy như đang nghe một người quê kể chuyện. Ví dụ thứ hai cho thấy từ này dùng được cả cho lời văn, cách hát, cách bày biện, không chỉ cho người.
Từ hay bị viết sai thành “chất phát”; cách viết đúng và lý do đã có ở bài phân biệt chất phát với chất phác.
Chân chất, mộc mạc, thật thà và phía ngược lại
| Từ | Quan hệ với chất phác | Dùng khi nào |
|---|---|---|
| Chân chất | Đồng nghĩa gần nhất | Nhấn vào cái tốt đúng như vốn có: “người nông dân chân chất” |
| Mộc mạc | Gần nghĩa | Nghiêng về vẻ đơn sơ bên ngoài: lời ăn tiếng nói, nhà cửa, món ăn |
| Thật thà | Gần nghĩa | Nhấn vào chuyện không nói dối, không gian |
| Xảo quyệt, gian xảo | Trái nghĩa | Khôn lỏi, nhiều mưu mẹo để lừa người |
| Lọc lõi | Trái nghĩa | Từng trải đến mức sành sỏi, biết lách, biết tính |
| Thảo mai | Trái nghĩa (khẩu ngữ) | Ngọt ngoài mặt, giả vờ tốt bụng |
Mộc mạc và chất phác hay đi cùng nhau, nhưng mộc mạc có thể nói về đồ vật (“chiếc bàn gỗ mộc mạc”), còn chất phác gần như chỉ dành cho con người và những gì con người làm ra bằng cách nói, cách viết. Ở phía đối diện, kiểu người ngoài miệng ngọt mà trong lòng khác được giới trẻ gọi bằng một chữ lóng riêng, xem bài nói về kiểu người ngọt ngoài mặt.
Chất phác có phải là khờ?
Không hẳn. Chất phác là không giả, chứ không phải không hiểu. Một người chất phác vẫn có thể rất giỏi nghề, rất tinh ý; họ chỉ không dùng sự tinh ý để lừa người khác. Vì vậy chữ này hầu như luôn là lời khen.
Có điều trong một số câu, nó mang theo chút thương cảm: “chất phác quá nên hay bị người ta lợi dụng”. Ở đây người nói khen cái tốt nhưng cũng lo cho cái thiệt. Nếu muốn nói ai đó ngây ngô, thiếu hiểu biết, nên dùng ngây thơ, khờ khạo, đừng dùng chất phác, kẻo người nghe tưởng mình đang chê.
Lối sống không phô trương của người chất phác cũng gần với một phẩm chất khác mà sách giáo khoa hay nhắc; có thể đọc thêm ở bài sống đơn giản mà không đơn điệu.
Chất phác ở quê, ở phố và trên trang viết
Chất phác nghĩa là gì?
Nghĩa là thật thà, mộc mạc, tốt một cách tự nhiên và không làm màu. Đây là từ Hán Việt, viết đúng là “chất phác” với chữ “c” ở cuối.
Hiền lành chất phác là người như thế nào?
Là người tính tình hiền hòa, sống thật, không tranh giành và không biết giả vờ. Cụm này hay dùng để tả người nông dân, người lao động trong văn kể chuyện và trong bài văn tả người.
Chất phác tiếng Anh là gì?
Tùy câu có thể dịch là simple-hearted, unsophisticated hoặc plain. Nếu muốn giữ sắc thái khen, simple-hearted hay down-to-earth hợp hơn, vì unsophisticated đôi khi mang ý chê là quê mùa.
Người thành phố có chất phác được không?
Được. Chất phác là chuyện tính nết, không phải chuyện nơi ở. Văn học hay gắn từ này với làng quê, nhưng một cậu sinh viên ở phố vẫn chất phác nếu sống thật, nói thật và không ra vẻ.