Chân thiện mỹ là bộ ba giá trị con người hướng tới: chân là cái thật, cái đúng; thiện là cái tốt, cái lành; mỹ là cái đẹp. Chân thiện mỹ nghĩa là gì trong một câu: hiểu đúng sự thật, sống tử tế và biết rung động trước cái đẹp. Cụm từ này hay gặp trong đề văn nghị luận, trong bàn luận về giáo dục và nghệ thuật.
| Nghĩa | Cái thật, cái tốt, cái đẹp: ba giá trị lớn của đời sống con người |
| Gốc từ | Hán Việt 真善美: chân (thật) + thiện (tốt lành) + mỹ (đẹp) |
| Ứng với | Nhận thức, đạo đức, thẩm mỹ |
| Trái nghĩa | Giả, ác, xấu |
Chân thiện mỹ: thật, tốt và đẹp
Cách dễ hiểu nhất là coi chân thiện mỹ như ba câu tự hỏi trước một việc, một lời nói hay một tác phẩm.
Chân trả lời câu “có thật không, có đúng không”. Đó là chỗ của hiểu biết, khoa học, của việc tôn trọng sự thật. Một bản tin bịa đặt dù hấp dẫn đến đâu cũng thiếu chữ chân.
Thiện trả lời câu “có tốt không, có làm ai đau không”. Đây là địa hạt của đạo đức: lòng thương người, sự ngay thẳng, biết nghĩ cho người khác.
Mỹ trả lời câu “có đẹp không, có làm lòng mình rung lên không”. Cái đẹp ở thiên nhiên, ở một bài thơ, ở cả cách một người cư xử nhã nhặn.
Ba câu hỏi nghe tách bạch, nhưng trong đời thường chúng đan vào nhau. Một lời nói thật mà tàn nhẫn thì có chân nhưng thiếu thiện. Một bức ảnh đẹp nhưng chỉnh sửa để lừa người xem thì có mỹ nhưng mất chân. Vì vậy người ta hay nói chân thiện mỹ như một khối, coi đó là đích của một con người toàn diện.
真, 善, 美 và một bộ ba có mặt ở cả Đông lẫn Tây
Chữ chân (真) là thật, như trong chân thành, chân lý, chân dung. Chữ thiện (善) là lành, tốt, như thiện chí, từ thiện, lương thiện. Chữ mỹ (美) là đẹp, như mỹ thuật, thẩm mỹ, mỹ nhân. Người Trung Quốc, Nhật Bản, Hàn Quốc cũng dùng đúng ba chữ ấy theo cùng thứ tự để nói về cái đúng, cái tốt và cái đẹp.
Ở phương Tây, bộ ba sự thật, điều thiện và cái đẹp cũng là đề tài lớn của triết học từ thời cổ đại. Triết gia Đức Kant từng bàn về mối thống nhất giữa ba giá trị này, và giới nghiên cứu Việt Nam đã có những bài viết gọi chân, thiện, mỹ là các giá trị phổ quát nhất của loài người. Nói cách khác, dù khác tiếng nói, người ở đâu cũng quý sự thật, chuộng điều tốt và yêu cái đẹp.
Sống chân thiện mỹ ở tuổi học trò trông ra sao?
Đề nghị luận hay gặp có dạng “Văn học giúp con người hướng tới chân thiện mỹ” hoặc “Suy nghĩ về lối sống chân thiện mỹ của giới trẻ”. Khi bàn, có thể đi theo ba ý:
- Sống thật: làm bài bằng sức mình, nhận lỗi khi sai, không lan truyền tin chưa kiểm chứng.
- Sống tốt: giúp bạn học yếu, nhường chỗ cho người già, không hùa theo bắt nạt trên mạng.
- Biết yêu cái đẹp: đọc một cuốn sách hay, giữ sân trường sạch, nói năng lịch sự.
Với đề văn học, ý trung tâm là: tác phẩm chân chính phản ánh sự thật đời sống, nâng đỡ lòng tốt và đem lại rung cảm thẩm mỹ. Những đặc trưng ấy của nghệ thuật theo lí luận văn học chính là con đường đưa người đọc tới chân thiện mỹ. Phần “thiện” gắn chặt với khái niệm đạo đức, đã được giải thích ở bài đạo đức và các chuẩn mực ứng xử.
Chân thiện mỹ đứng đối diện với giả, ác, xấu
| Giá trị | Từ gần nghĩa | Mặt trái |
|---|---|---|
| Chân | Thật, đúng, chân thật, trung thực | Giả, giả dối, giả tạo |
| Thiện | Tốt, lành, nhân hậu, lương thiện | Ác, độc ác, tàn nhẫn |
| Mỹ | Đẹp, thanh nhã, hài hòa | Xấu, thô kệch, phản cảm |
Văn chương cổ hay đặt cái thiện đối với cái ác, như Tấm với mẹ con Cám. Thành ngữ tận thiện tận mỹ dùng để khen một việc tốt đến cùng, đẹp đến cùng, gần như không chê được. Chữ chân lại rất gần với đức tính ngay thẳng, không gian dối: thiếu nó thì cái đẹp chỉ còn là vỏ.
Về chính tả, viết “chân thiện mỹ” hay “chân thiện mĩ” đều được chấp nhận; trong một bài, chỉ cần giữ một cách cho thống nhất.
Chân thiện mỹ trong một đề văn, một lời khen
Chân thiện mỹ trong triết học là gì?
Là ba phạm trù giá trị: chân thuộc về nhận thức (cái đúng), thiện thuộc về đạo đức (cái tốt), mỹ thuộc về thẩm mỹ (cái đẹp). Triết học bàn cả từng giá trị lẫn mối quan hệ giữa chúng.
Sống chân thiện mỹ là sống thế nào?
Là sống trung thực, tử tế với mọi người và biết trân trọng cái đẹp quanh mình. Không cần việc lớn: một lời xin lỗi thật lòng hay một lần giúp người lạ đã là chân thiện mỹ.
Chân thiện mỹ tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh thường nói truth, goodness and beauty, hoặc the true, the good and the beautiful.
Khen ai đó “rất chân thiện mỹ” có đúng không?
Câu này dùng được trong văn nói, ý khen người vừa thật thà, vừa tốt bụng, vừa dễ mến. Trong bài văn, nên viết rõ hơn: “một tâm hồn hướng tới chân thiện mỹ”.