Cặp từ hô ứng là gì? Cách nhận biết, ví dụ và bài tập lớp 5

Cặp từ hô ứng là hai từ đi đôi với nhau, mỗi từ nằm ở một vế của câu ghép, từ trước “gọi” và từ sau “đáp” để nối hai vế lại, như vừa… đã…, càng… càng…, đâu… đấy…, bao nhiêu… bấy nhiêu…. Kiến thức này học trong Tiếng Việt lớp 5, phần nối các vế câu ghép. Bỏ một từ trong cặp, câu thường hụt hẳn ý hoặc đổi nghĩa.

Khái niệm	Hai từ đặt ở hai vế câu ghép, đi đôi với nhau để nối các vế
Chữ Hán	呼應: hô (gọi) + ứng (đáp lại)
Thuộc	Cách nối vế câu ghép (bên cạnh kết từ, cặp kết từ, dấu câu)
Dấu hiệu nhận biết	Hai từ ở hai vế, thường lặp lại hoặc đối nhau; không bỏ được từ nào
Học ở	Tiếng Việt 5 (nối vế câu ghép), ôn lại khi học câu ghép ở THCS

Cặp từ hô ứng: tiếng gọi và tiếng đáp

Tên gọi đã nói gần hết bản chất. Chữ hô 呼 là gọi to, chữ ứng 應 là đáp lại, tương ứng. Trong câu, từ đứng ở vế đầu giống một tiếng gọi, còn vế sau phải có từ “đáp” lại thì câu mới tròn. Nói “Trời vừa hửng sáng” thì người nghe chờ vế tiếp theo, đến khi có “bà đã ra đồng” thì ý mới khép lại.

Sách Tiếng Việt 5 bộ Kết nối tri thức đưa nội dung này vào Bài 5 tập hai, phần Luyện từ và câu “Cách nối các vế câu ghép (tiếp theo)”, trang 27–28, học cùng bài đọc trong bài Giỏ hoa tháng Năm lớp 5. Ở đó các vế câu ghép được nối bằng hai nhóm: cặp kết từ (bởi… nên…, nếu… thì…) và cặp từ hô ứng (vừa… đã…, chưa… đã…, càng… càng…, đâu… đó…, bao nhiêu… bấy nhiêu…). Sách giáo khoa cũ trước đây dành hẳn một tiết riêng, “Nối các vế câu ghép bằng cặp từ hô ứng”.

Câu ghép dùng cặp hô ứng có hai vế gắn rất chặt. Tách ra thành hai câu đơn thì mỗi câu đều cụt: “Trời vừa hửng sáng.” “Bà đã ra đồng.” Ý “vừa sáng là đi ngay” biến mất. Muốn ôn lại toàn bộ chuyện vế câu, có thể xem bài câu ghép và các cách nối vế câu.

Nhìn vào đâu để nhận ra?

1. Đếm vế trước. Câu phải là câu ghép, có ít nhất hai cụm chủ ngữ – vị ngữ. “Mưa càng to, gió càng mạnh”: vế một là mưa / càng to, vế hai là gió / càng mạnh.
2. Tìm hai từ “soi” nhau ở hai vế. Hoặc lặp y hệt (càng… càng), hoặc thành đôi quen thuộc (vừa… đã, đâu… đấy, bao nhiêu… bấy nhiêu).
3. Thử bỏ một từ. Bỏ bấy nhiêu trong “Nước dâng cao bao nhiêu, núi cao lên bấy nhiêu” thì câu què ngay. Không bỏ được là dấu hiệu chắc chắn.
4. Xem vị trí. Cặp hô ứng thường đứng trong lòng vế, ngay trước vị ngữ hoặc ở chỗ chỉ nơi chốn, số lượng; còn cặp kết từ như vì, nếu, tuy thường mở đầu vế.

Một bẫy hay gặp: vừa… vừa… có trong danh sách cặp hô ứng, nhưng câu “Lan vừa học giỏi vừa hát hay” chỉ có một chủ ngữ, nên là câu đơn có vị ngữ ghép, không phải câu ghép. Chỉ khi mỗi vế có chủ ngữ riêng (“Mẹ vừa nấu cơm, bố vừa dọn nhà”) mới tính là nối vế.

Ba nhóm cặp hô ứng thường gặp

Nhóm	Cặp từ	Quan hệ giữa hai vế	Ví dụ
Chỉ thời gian	vừa… đã; chưa… đã; mới… đã	Hai việc nối nhau rất sát, việc sau đến gần như ngay lập tức	Em chưa kịp chào, xe đã chạy.
Tăng tiến	càng… càng	Vế trước tăng thì vế sau tăng theo	Đường càng lên cao, gió càng lạnh.
Tương ứng (dùng đại từ)	đâu… đấy (đó); nào… ấy; sao… vậy; bao nhiêu… bấy nhiêu	Hai vế khớp nhau về nơi chốn, sự vật, cách thức, số lượng	Anh đi đâu, con chó chạy theo đấy.

Nhóm thứ nhất là các phó từ chỉ thời gian. Nhóm thứ ba dùng đại từ, nên còn được gọi là cặp đại từ hô ứng: từ ở vế đầu để trống, từ ở vế sau lấp vào chỗ trống ấy. “Mẹ dặn sao, con làm vậy” nghĩa là con làm đúng như mẹ dặn.

Cặp hô ứng trong truyện cổ và tục ngữ

Cặp hô ứng không phải thứ chỉ có trong bài tập. Văn học dân gian dùng chúng rất nhiều, vì kiểu câu hai vế soi nhau vừa dễ nhớ vừa có nhịp.

Trận đánh giữa hai vị thần

Một bài tập điền từ trong sách Tiếng Việt 5 (bản cũ) mượn đoạn hai thần giao chiến trong truyền thuyết Sơn Tinh, Thủy Tinh (xem bài soạn Sơn Tinh, Thủy Tinh lớp 6) để tạo câu ghép hô ứng: Thủy Tinh dâng nước cao bao nhiêu, Sơn Tinh làm núi cao lên bấy nhiêu. Cặp bao nhiêu… bấy nhiêu cho thấy hai bên ngang sức: nước lên một thước, núi lên một thước. Câu văn đọc lên giống như một cuộc đua mà không bên nào chịu lùi, và người đọc hiểu vì sao trận đánh kéo dài mãi chưa phân thắng bại.

Hai câu tục ngữ quen thuộc

“Ăn cây nào, rào cây ấy” khuyên người ta gắn bó, giữ gìn nơi đã cho mình miếng ăn. “Cha nào con nấy” nói con cái thường giống cha mẹ. Cả hai đều rút gọn đến mức tối đa, chỉ nhờ cặp nào… ấy/nấy mà hai vế bám chặt vào nhau. Bỏ cặp từ đi thì câu không còn là tục ngữ nữa.

Câu tả cảnh tự đặt

“Nắng vừa tắt, đèn đường đã bật sáng cả dãy phố.” Cặp vừa… đã làm hai việc dính sát vào nhau, gợi cảm giác thành phố chuyển sang đêm rất nhanh. Viết “Nắng tắt, đèn đường bật sáng” vẫn đúng, nhưng mất nhịp gấp.

Đừng lẫn với cặp kết từ

Đặt cặp từ hô ứng và cặp kết từ cạnh nhau sẽ thấy chúng khác ở cả từ loại lẫn vị trí trong câu.

Tiêu chí	Cặp kết từ	Cặp từ hô ứng
Ví dụ	vì… nên; nếu… thì; tuy… nhưng; chẳng những… mà	vừa… đã; càng… càng; đâu… đấy; bao nhiêu… bấy nhiêu
Từ loại	Kết từ (quan hệ từ)	Phó từ hoặc đại từ
Quan hệ biểu thị	Nguyên nhân – kết quả, điều kiện, tương phản, tăng tiến	Thời gian sát nhau, tăng tiến song song, tương ứng
Vị trí thường gặp	Đầu mỗi vế	Trong lòng vế, trước vị ngữ hoặc ở chỗ cần lấp
Bỏ một từ	Câu đôi khi vẫn đứng được (“Trời mưa nên đường trơn”)	Câu thường hỏng hoặc đổi nghĩa

Chi tiết về nhóm kết từ có trong bài quan hệ từ và các cặp quan hệ từ. Mẹo nhanh khi làm bài: thấy cặp từ nói lên lý do, điều kiện hay sự trái ngược thì đó là kết từ; thấy hai từ “soi bóng” nhau về thời gian, mức độ, chỗ chốn thì đó là hô ứng.

Luyện tập: bốn câu về cặp từ hô ứng

Vừa đã, càng càng: chuyện của học trò lớp 5

Cặp từ hô ứng là gì lớp 5?

Ở lớp 5, cặp từ hô ứng được dạy như một cách nối các vế câu ghép: hai từ đi đôi, mỗi từ ở một vế, ví dụ vừa… đã, càng… càng, đâu… đấy. Học sinh cần nhận ra cặp từ và đặt được câu với chúng.

Cặp từ hô ứng có những cặp nào?

Thường gặp nhất là vừa… đã, chưa… đã, mới… đã, càng… càng, đâu… đấy (đó), nào… ấy, sao… vậy, bao nhiêu… bấy nhiêu. Vừa… vừa cũng hay được kể vào, nhưng cần xem câu có đủ hai chủ ngữ không.

Câu ghép hô ứng là câu thế nào?

Là câu ghép mà các vế được nối bằng một cặp từ hô ứng. Các vế gắn với nhau rất chặt, tách riêng ra thì mỗi vế thường không còn đủ ý.

Vì… nên có phải cặp từ hô ứng không?

Không. Vì… nên là cặp kết từ chỉ nguyên nhân – kết quả. Các cặp nếu… thì, tuy… nhưng cũng thuộc nhóm kết từ.