Cán bộ đi B là cách gọi những cán bộ dân sự từ miền Bắc được cử vào chiến trường miền Nam công tác trong thời kháng chiến chống Mỹ. Chữ “B” là kí hiệu của chiến trường miền Nam thời ấy, nên “đi B” nghĩa là vào Nam. Trong số họ có giáo viên, bác sĩ, kỹ sư, nhà báo, nghệ sĩ và nhiều người gốc miền Nam đang sống ở miền Bắc.
| Nghĩa ngắn | Cán bộ được cử vào miền Nam công tác thời chống Mỹ |
| Chữ “B” | Kí hiệu, mật danh chỉ chiến trường miền Nam |
| Loại từ | Cụm danh từ, cách nói lịch sử; “đi B” là cụm động từ |
| Sắc thái | Trân trọng, gắn với kí ức chiến tranh và sự hi sinh |
Cán bộ đi B là những ai?
Trong những năm chống Mỹ, ngoài bộ đội cầm súng, miền Bắc còn gửi vào Nam rất nhiều người làm công việc dân sự: dạy học, chữa bệnh, làm báo, làm văn nghệ, xây dựng chính quyền, lo kỹ thuật. Họ vượt Trường Sơn vào các vùng giải phóng và vùng chiến sự. Người ta gọi họ là cán bộ đi B.
Báo chí viết về khối hồ sơ của họ kể ra đủ thành phần: người có Đảng tịch, giới trí thức, nhà văn, nghệ sĩ, chuyên gia, thợ kỹ thuật. Đông nhất phải kể đến những người quê miền Nam đã ra Bắc theo diện tập kết sau năm 1954, khi Hiệp định Giơnevơ được kí. Với nhóm người tập kết, đi B còn là trở về quê hương sau nhiều năm xa cách.
Cụm “đi B” về sau được dùng rộng hơn, cho cả bộ đội và thanh niên lên đường vào Nam. Có những cách gọi theo nghề như “nhà giáo đi B”, “bác sĩ đi B”. Còn “cán bộ đi B” thường dùng đúng cho người làm công tác dân sự.
Vì sao lại gọi là “B”?
Thời chiến, nhiều địa danh và chiến trường được gọi bằng kí hiệu để giữ bí mật. Miền Nam khi ấy thường được viết tắt bằng chữ B. Vì vậy, nhận nhiệm vụ vào Nam được nói gọn là “đi B”, và lớp người làm nhiệm vụ đó mang luôn tên gọi này. Trong các tài liệu lịch sử còn gặp những kí hiệu như B2 cho một vùng chiến trường cụ thể ở Nam Bộ.
Bí mật không chỉ nằm ở tên gọi. Trước khi lên đường, người đi B phải để lại mọi giấy tờ về bản thân, cùng nhiều đồ vật kỉ niệm, cho cơ quan phụ trách công tác thống nhất của Chính phủ cất giữ. Có người gửi lại cả vàng. Mục đích là giữ bí mật tuyệt đối cho chuyến đi và cho gia đình ở lại.
Lý do người ta tình nguyện đi thì nằm trong chính những lá đơn còn lưu lại: nhiều người viết rằng mình muốn được vào nơi gian khổ nhất, góp sức cho ngày đất nước thống nhất.
Dấu vết còn lại: những bộ hồ sơ đi B
Những gì họ để lại nay thành một kho tư liệu đặc biệt. Ngành lưu trữ cho biết con số đã vượt 72.000 bộ, hiện cất ở Trung tâm Lưu trữ quốc gia số III tại Hà Nội. Một phần đã được chuyển về các tỉnh để tìm người nhận.
Mở một bộ hồ sơ đi B, người ta có thể thấy:
- đơn tình nguyện, quyết định điều động, sơ yếu lý lịch;
- thư tay viết cho người yêu, cho bạn trước giờ chia tay;
- ảnh gia đình, nhật ký, thẻ Đoàn, thẻ Đảng;
- giấy khen, huân chương, đôi khi có cả vàng gửi lại.
Nhiều người đã hi sinh hoặc qua đời sau chiến tranh mà chưa kịp nhận lại. Các cơ quan lưu trữ vẫn tiếp tục tìm thân nhân để trao trả, và khối hồ sơ này còn dùng để xác minh thông tin cho người có công. Nhờ đó mà cụm từ “cán bộ đi B” vẫn xuất hiện đều đặn trên báo chí, nhất là dịp 27 tháng 7.
Cán bộ đi B khác bộ đội và người tập kết ở đâu?
| Cách gọi | Chỉ ai | Ghi chú |
|---|---|---|
| Cán bộ đi B | Người làm công tác dân sự được cử vào miền Nam | Gửi hồ sơ lại miền Bắc trước khi đi |
| Bộ đội vào Nam | Quân nhân trực tiếp chiến đấu | Trong lời nói thường ngày cũng hay gọi là “đi B” |
| Cán bộ tập kết | Người miền Nam ra Bắc sau năm 1954 | Nhiều người về sau lại đi B, trở vào quê nhà |
Người đi B trong thơ văn
Nhiều nhà văn, nhà thơ cũng là cán bộ đi B. Nhà thơ Lê Anh Xuân (tên thật Ca Lê Hiến), người Bến Tre, là một ví dụ: ông trở về chiến trường miền Nam và hi sinh ở đó.
Đọc văn học viết về thời chống Mỹ, ta sẽ hay gặp con đường mà họ đã đi qua. Những chiếc xe trong bài thơ tiểu đội xe không kính của Phạm Tiến Duật chạy trên chính tuyến đường Trường Sơn ấy, chở hàng và người vào Nam. Phía sau con đường là miền Bắc vừa sản xuất vừa chi viện, điều mà bài giải nghĩa chữ hậu phương thời chiến nói rõ hơn.
Một chi tiết nhỏ đáng nhớ: trong kho lưu trữ vẫn còn những lá đơn tình nguyện đi B viết từ hơn nửa thế kỷ trước, mà chủ nhân đến nay chưa quay lại nhận. Mỗi tờ giấy ấy là một chuyến đi chưa có hồi kết.
Đi B, hồ sơ đi B và những cách nói quanh nó
Đi B là gì?
Đi B là vào chiến trường miền Nam trong thời kháng chiến chống Mỹ. Cụm này dùng cho cả cán bộ dân sự lẫn bộ đội, thanh niên lên đường vào Nam.
Hồ sơ cán bộ đi B là gì?
Là bộ giấy tờ, kỷ vật mà mỗi cán bộ gửi lại trước khi vào Nam: lý lịch, đơn tình nguyện, thư, ảnh, có khi cả vàng bạc. Phần lớn đang nằm ở kho lưu trữ quốc gia tại Hà Nội; gia đình có người thân đi B có thể liên hệ cơ quan lưu trữ để tra cứu.
Cán bộ đi B có phải là bộ đội không?
Thường là không. Cán bộ đi B chủ yếu làm công tác dân sự như giáo dục, y tế, báo chí, văn nghệ. Tuy vậy, ở chiến trường, nhiều người vẫn phải cầm súng và có người đã hi sinh.
Chữ B trong “chiến trường B” viết tắt của gì?
Các tài liệu hiện có chỉ ghi B là kí hiệu dùng để chỉ miền Nam, chưa thống nhất nó viết tắt của chữ nào. Vì vậy nên hiểu B là một mật danh, không nên tự suy ra từ gốc.