Cá mè một lứa là thành ngữ chỉ những người cùng một loại, ngang nhau, chẳng ai hơn ai, và thường hàm ý chê: cả bọn đều kém, đều xấu như nhau. Ai hỏi cá mè một lứa nghĩa là gì, cứ nghĩ tới hình ảnh “cùng một giuộc”.
| Nghĩa ngắn | Cùng một giuộc, ngang nhau, không ai hơn ai (thường hàm chê) |
| Loại | Thành ngữ thuần Việt, khẩu ngữ |
| Hình ảnh gốc | Đàn cá mè nở cùng một lứa, con nào cũng giống con nào |
| Sắc thái | Chê trách; đôi khi trêu đùa giữa bạn bè |
Cá mè một lứa ám chỉ ai?
Thành ngữ này có một nghĩa chính và một nghĩa đi kèm. Cả hai đều xoay quanh ý “giống hệt nhau”, chỉ khác chỗ người nói đang chê điều gì.
Nghĩa chính: cùng một giuộc. Khi nói “bọn chúng cá mè một lứa”, người nói gom cả nhóm vào một rổ: người này dở thì người kia cũng chẳng khá hơn. Câu này hay dùng với những kẻ cùng làm điều sai, cùng lười, cùng ham chơi. Ví dụ: Ba anh bảo vệ đổ lỗi cho nhau mãi, thật ra cá mè một lứa cả, chẳng ai chịu trực đêm.
Ngoài nghĩa ấy, giữa bạn bè cùng tuổi đôi khi cũng có câu tự trêu: “Tụi mình cá mè một lứa, đứa nào cũng thi trượt bằng lái lần đầu.” Lúc này giọng nhẹ hơn hẳn, nhưng gốc vẫn là ý chê, chỉ là chê cả mình.
Gần nghĩa và ngược nghĩa với cá mè một lứa
| Thành ngữ | Quan hệ | Khác ở chỗ |
|---|---|---|
| Cùng một giuộc | Gần nghĩa | Nặng hơn, gần như chỉ dùng với người làm điều xấu |
| Ngưu tầm ngưu, mã tầm mã | Gần nghĩa | Nhấn chuyện người giống nhau thì tìm đến nhau |
| Kẻ tám lạng, người nửa cân | Gần nghĩa | Chỉ ngang sức ngang tài, giọng trung tính, không chê |
| Hạc giữa bầy gà | Ngược nghĩa | Một người nổi bật hẳn giữa đám đông tầm thường |
Chỗ dễ dùng sai nhất là đem “cá mè một lứa” khen hai đối thủ ngang tài. Nói “hai đội bóng cá mè một lứa” nghe như chê cả hai đá dở. Muốn khen thì dùng “kẻ tám lạng người nửa cân” hoặc “ngang tài ngang sức”. Cũng đừng lẫn với thành ngữ chỉ kẻ lêu lổng không ra gì: câu ấy chê bản thân một hạng người, còn cá mè một lứa chê sự giống nhau của cả một nhóm.
Vì sao lại là cá mè, mà không phải cá chép?
Cá mè là cá nước ngọt cùng họ với cá chép, thân dẹp, vảy nhỏ, đầu to. Ao làng xưa thả mè rất nhiều vì dễ nuôi. Mè không phải loại cá quý trong mâm cỗ; dân gian còn có câu “đắng như mật cá mè” để nói vị đắng gắt. Đặt một con cá vốn đã thường thường vào giữa một lứa toàn những con giống hệt nó, thành ngữ có sẵn hai lớp ý: tầm thường, và không ai khác ai.
“Lứa” là những con cùng sinh ra một đợt, như lứa gà, lứa lợn. Người Việt hay dùng chữ này cho cả người, như “cùng lứa tuổi”, “lứa đôi”. Cách nói theo lối ví người với con vật ngoài ao, ngoài chuồng là kiểu rất quen của kho thành ngữ thuần Việt: ngắn, có hình ảnh, nghe một lần là nhớ.
Chọn bạn để khỏi bị gọi là cá mè một lứa
Đề nghị luận về chuyện chọn bạn, kết bạn hay dùng thành ngữ này làm dẫn chứng. Vài ý có thể triển khai:
- Người ngoài nhìn bạn qua nhóm bạn: chơi với nhóm hay trốn học, quay cóp thì dù mình không làm, thầy cô và người lớn vẫn dễ xếp mình vào cùng một rổ.
- Giống nhau không xấu, giống nhau trong cái sai mới xấu: một nhóm cùng chăm học, cùng mê đọc sách thì không ai gọi là cá mè một lứa.
- Đừng vội gán nhãn: đánh giá cả nhóm bằng một câu thành ngữ cũng có thể bất công với người đứng trong nhóm mà vẫn giữ mình.
Những câu ca dao, tục ngữ cùng chủ đề kết giao có ở trang tục ngữ về bạn bè, chọn bạn mà chơi, dùng làm dẫn chứng đi kèm khá thuận.
Đặt câu với cá mè một lứa cho đúng giọng
Cá mè một lứa có phải lúc nào cũng mang nghĩa xấu?
Phần lớn là có, vì gốc của thành ngữ là ý chê. Chỉ khi bạn bè tự trêu nhau, hoặc tự nói về mình, câu này mới nghe nhẹ nhàng. Dùng cho người khác thì nên cẩn thận.
Đặt câu với thành ngữ cá mè một lứa thế nào?
Ví dụ: “Hai đứa nó cứ đến giờ học nhóm là trốn đi chơi điện tử, đúng là cá mè một lứa.” Câu này đúng giọng vì chê thói quen xấu chung của cả hai.
Cá mè một lứa tiếng Anh nói thế nào?
Gần nhất là birds of a feather (cùng một loại người, hay đi với nhau) hoặc tarred with the same brush (bị coi là xấu như nhau). Cụm thứ hai sát hơn với sắc thái chê của tiếng Việt.
Cá mè một lứa là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ: một cụm từ cố định dùng để gọi tên, đánh giá người hay sự việc, chưa thành một câu trọn vẹn nêu kinh nghiệm như tục ngữ. Muốn thành câu phải đặt nó vào câu có chủ ngữ, ví dụ “cả nhóm ấy cá mè một lứa”.