Bồ hòn là tên một loài cây gỗ cùng họ với vải, nhãn, cho quả tròn vị rất đắng; vỏ quả vò với nước thì nổi bọt nên ngày trước người ta dùng để giặt, gội thay xà phòng. Cũng từ cái đắng ấy mà có thành ngữ ngậm bồ hòn làm ngọt: chịu điều cay đắng, thiệt thòi mà vẫn phải tỏ ra như không có gì.
| Nghĩa ngắn | Cây gỗ họ Bồ hòn (Sapindaceae), quả tròn, vị đắng, chứa chất tạo bọt |
| Loại từ | Danh từ (tên cây, tên quả) |
| Tiếng Anh | Soapberry, soapnut (cây, quả “xà phòng”) |
| Thành ngữ đi kèm | Ngậm bồ hòn làm ngọt: nén chịu điều đắng cay, không nói ra |
Bồ hòn là cây gì?
Từ điển tiếng Việt định nghĩa bồ hòn khá gọn: cây to cùng họ với vải, nhãn, quả tròn, vị rất đắng, dùng để giặt thay xà phòng. Đặt cạnh cây nhãn mới thấy họ hàng: lá kép lông chim, quả mọc thành chùm, mỗi quả bọc một hạt tròn. Chỉ khác là cùi nhãn ngọt lịm, còn thịt quả bồ hòn đắng chát.
Cây cao chừng năm đến mười mét, mùa khô thường rụng lá. Quả chín ngả màu vàng nâu, vỏ nhăn lại khi khô, bên trong là một hạt đen bóng, rất cứng. Ở nước ta, bồ hòn mọc rải rác ở vùng trung du và đồi núi thấp phía Bắc, kéo vào tới miền Trung. Tài liệu thực vật ghi tên khoa học thuộc chi Sapindus, nhưng tên loài cụ thể thì mỗi nguồn chép một khác.
Từ chậu giặt đến chuỗi tràng hạt
Thứ làm nên cái tên “quả xà phòng” là saponin, chất tạo bọt có nhiều trong thịt quả. Bà và mẹ ngày xưa đập dập vài quả bồ hòn, ngâm nước ấm rồi vò cho ra bọt, lấy nước ấy giặt áo len, áo lụa hoặc gội đầu. Bọt bồ hòn nhẹ, không làm xơ vải nên đồ tơ tằm giặt bằng nó giữ được màu. Mấy năm gần đây quả bồ hòn khô lại được bán như một loại nước rửa “tự nhiên”.
Còn hạt bồ hòn thì tròn, đen và cứng như hạt cườm, nên được xâu thành chuỗi tràng hạt. Cái vị đắng của quả không phải chuyện đùa: nước bồ hòn mà lỡ nuốt thì dễ buồn nôn, đau bụng. Bồ hòn là thứ để dùng, không phải thứ để ăn.
Ngậm bồ hòn làm ngọt nghĩa là gì?
Hình ảnh trong thành ngữ rất đời: ngậm trong miệng một miếng đắng đến tê lưỡi mà mặt vẫn phải làm như đang ăn của ngọt. Nghĩa bóng là cố nén chịu điều trái ý, oan ức hoặc thiệt thòi, không dám hay không thể nói ra, bề ngoài vẫn vui vẻ như thường. Từ điển mở Wiktionary cũng ghi bồ hòn được dùng để ám chỉ người có việc buồn khổ mà không nói ra được.
- Bị trả lương chậm ba tháng, nhưng cần giữ việc nên anh đành ngậm bồ hòn làm ngọt.
- Con dâu mới về, nghe điều khó nghe cũng chỉ biết ngậm bồ hòn làm ngọt cho êm cửa êm nhà.
- Thua kiện vì thiếu giấy tờ, ông cụ ngậm bồ hòn mà về.
Sắc thái của thành ngữ thường nghiêng về thương cảm: người nói thấy được cái khổ của người phải nhịn. Có khi nó mang chút chua chát, như một lời tự giễu. Thứ cảm giác ấy gần với nỗi tủi, nỗi oan mà bài giải nghĩa chữ ủy khuất 委屈 đã bàn. Muốn rõ vì sao “ngậm bồ hòn làm ngọt” là thành ngữ chứ không phải tục ngữ, có thể đọc thêm bài thành ngữ khác tục ngữ chỗ nào.
Bồ hòn, bồ kết và những cách nói cùng vị đắng
| Từ, cụm từ | Nghĩa | Ghi chú |
|---|---|---|
| Bồ kết | Cây họ Đậu, quả dài dẹt như lưỡi kiếm, đốt hoặc nấu nước để gội đầu | Hay bị lẫn với bồ hòn vì cùng dùng để gội, giặt |
| Ngậm đắng nuốt cay | Chịu đựng nhiều đau khổ, cay đắng | Gần nghĩa, nhưng không có ý “làm ra vẻ vui” |
| Nuốt giận, nhịn nhục | Nén cơn giận, chịu nhục không đáp lại | Cách nói thường, không dùng hình ảnh |
| Nói toạc móng heo | Nói thẳng ra, không giữ ý, không kiêng nể | Gần như trái nghĩa với ngậm bồ hòn làm ngọt |
Điểm làm thành ngữ này khác những câu gần nghĩa nằm ở hai chữ “làm ngọt”. Ngậm đắng nuốt cay chỉ nói chuyện chịu khổ; còn ngậm bồ hòn làm ngọt có thêm một lớp diễn: khổ trong lòng nhưng vẫn phải tươi cười cho người khác yên. Vì thế, khen ai đó “biết ngậm bồ hòn làm ngọt” chẳng hẳn là khen. Câu đó thường đi kèm một tiếng thở dài.
Cũng là im lặng, nhưng vì đã nhận quà, nhận lợi của người ta mà không dám lên tiếng thì phải dùng câu há miệng mắc quai.
Quả đắng ở bờ ao và câu nói trên môi
Quả bồ hòn có ăn được không?
Không. Thịt quả rất đắng và chứa nhiều saponin, chỉ dùng ngoài để giặt, gội hoặc rửa. Lỡ nuốt nước bồ hòn dễ bị buồn nôn, đau bụng; nhà có trẻ nhỏ nên cất quả khô ở chỗ cao.
Cây bồ hòn mọc ở đâu?
Bồ hòn ưa vùng đồi thấp và trung du, gặp nhiều ở các tỉnh phía Bắc và Bắc Trung Bộ. Cây cũng được trồng quanh nhà, bên bờ ao để lấy quả dùng dần.
Ngậm bồ hòn làm ngọt là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ. Nó là một cụm từ cố định dùng để gọi tên một tình cảnh (cố nén chịu điều đắng cay), chứ không nêu một nhận định hay kinh nghiệm trọn vẹn như tục ngữ.
Bồ hòn tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh thường gọi cây và quả này là soapberry hoặc soapnut. Thành ngữ ngậm bồ hòn làm ngọt không có câu tương đương từng chữ; có thể dịch ý là to grin and bear it.