Biến cố là sự việc lớn, thường đến bất ngờ, làm thay đổi hẳn cuộc sống của một người, một gia đình hay cả một vùng đất. Trong môn Toán, biến cố còn là tên một khái niệm của xác suất, chỉ một kết quả có thể xảy ra hoặc không khi làm một phép thử. Cùng một chữ mà một bên nặng trĩu, một bên rất trung tính.
| Nghĩa ngắn | Việc xảy ra có tác động lớn, làm đảo lộn đời sống; trong xác suất là một kết quả của phép thử |
| Gốc từ | Hán Việt 變故: biến (đổi khác, tai vạ bất thường) + cố (việc, sự cớ) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Đời thường: nghiêm trọng, hay mang màu buồn; trong Toán: trung tính |
Biến cố là gì?
Mục từ biến cố trong từ điển tiếng Việt chỉ có một dòng: sự việc xảy ra có tác động lớn đến đời sống. Ví dụ đi kèm cũng ngắn, “gặp biến cố”. Nhưng cái làm nên chữ này là cảm giác trước và sau. Trước biến cố, mọi thứ vẫn như cũ; sau nó, người ta phải sống khác đi.
Vì thế biến cố hay đi với những động từ chỉ sự va đập: gặp biến cố, trải qua biến cố, biến cố ập đến, vượt qua biến cố. Đi sau nó thường là chuyện mất mát, tai nạn, phá sản, chia li. Một vài câu dùng:
- Sau biến cố năm ấy, bố mẹ cậu chuyển cả nhà về quê sống.
- Trận lũ là biến cố lớn nhất của làng trong mấy chục năm.
- Cô viết nhật kí để nhớ lại từng biến cố trong đời mình, cả vui lẫn buồn.
Câu thứ ba cho thấy biến cố không bắt buộc là chuyện xấu. Thi đỗ đại học xa nhà, có em bé, chuyển sang một đất nước khác cũng là biến cố nếu chúng làm đời sống rẽ hẳn sang lối khác. Dù vậy, nghe “nhà ấy vừa có biến cố”, hầu hết người Việt sẽ hiểu là chuyện không vui.
Học sinh gặp chữ này thêm một lần nữa trong giờ Toán. Phần xác suất gọi mỗi khả năng có thể quan sát được khi gieo xúc xắc, rút thăm, tung đồng xu là một biến cố, ví dụ “gieo được mặt có số chấm chẵn”. Có biến cố chắc chắn (luôn xảy ra) và biến cố không thể (không bao giờ xảy ra). Ở đây biến cố chẳng buồn chẳng vui, chỉ là tên gọi trong một bài toán.
Biến cố, sự cố, biến động: đặt cạnh nhau cho rõ
| Từ | Điểm khác | Ví dụ |
|---|---|---|
| Biến cố | Việc lớn, làm đời sống thay đổi hẳn | Biến cố gia đình khiến cô bỏ học giữa chừng |
| Sự cố | Trục trặc ngoài ý muốn, thường về kĩ thuật, có thể khắc phục | Sự cố mất điện giữa giờ thi |
| Biến động | Sự thay đổi lớn, kéo dài, thường nói về tình hình chung | Giá vàng biến động mạnh |
| Hoạn nạn | Cảnh khó khăn, nguy hiểm mà một người phải chịu | Lúc hoạn nạn mới biết ai là bạn |
| Bước ngoặt | Điểm chuyển hướng, có thể tốt hoặc xấu, sắc thái nhẹ hơn | Học bổng ấy là bước ngoặt của đời em |
Lỗi dễ gặp nhất là gọi một trục trặc nhỏ là biến cố: “Hôm nay lớp mình gặp biến cố máy chiếu hỏng” nghe to tát quá, chữ đúng phải là sự cố. Biến cố cũng hay bị lẫn với sự kiện; chỗ khác nhau giữa hai từ này đã có trong bài phân biệt sự kiện với sự việc, sự cố. Từ trái nghĩa trực tiếp thì không có, người ta thường đặt biến cố đối lập với cảnh êm ả, bình yên.
變 và 故: khi chuyện thường bị đổi khác
Chữ biến (變) nghĩa gốc là thay đổi, như trong biến đổi, biến hóa. Thiều Chửu còn ghi một nghĩa nặng hơn: những điềm tai vạ, những việc tang tóc loạn lạc đều gọi là biến. Từ đó có cách nói gia biến (nhà gặp tai họa), tùy cơ ứng biến (gặp việc bất thường thì đổi cách xoay xở).
Chữ cố (故) có nhiều nghĩa: việc, cớ, nguyên nhân, và cả cũ, như trong cố nhân, cố hương. Trong biến cố, nó mang nghĩa “việc”. Ghép lại là cái việc làm mọi thứ đổi khác. Người Trung Quốc dùng 變故 với nghĩa hoạn nạn, rủi ro, khá giống cách người Việt hiểu.
Biến cố trong truyện: chỗ cốt truyện rẽ hướng
Đọc truyện, có thể coi biến cố là cái bản lề. Truyện Kiều mở ra bằng một gia biến: cha và em bị bắt, Kiều phải bán mình chuộc cha, từ đó mười lăm năm lưu lạc bắt đầu. Trong Lão Hạc, việc lão phải bán cậu Vàng là biến cố nhỏ về quy mô nhưng lớn với một ông già, vì nó đẩy lão tới quyết định cuối cùng. Vợ nhặt của Kim Lân đặt chuyện Tràng “nhặt” được vợ giữa nạn đói, một biến cố lớn của cả dân tộc.
Khi làm bài, hãy tìm biến cố bằng một câu hỏi: từ chỗ nào nhân vật không thể sống như trước nữa? Câu trả lời thường cũng là chìa khóa để nhận ra tình huống truyện mà tác giả dựng lên. Một mẹo nhỏ khi viết: đừng chồng ba bốn chữ “biến cố” liền nhau trong một đoạn; thay bằng “cú sốc”, “tai họa”, “bước ngoặt” tùy sắc thái sẽ đỡ nặng nề hơn.
Biến cố đi vào câu nói, bài toán và bài văn
Biến cố tiếng Anh là gì?
Theo nghĩa đời thường, có thể dịch là a major event, an upheaval hoặc a misfortune tùy mức độ. Trong xác suất, biến cố là event; đây là chỗ dễ lúng túng vì event ở ngoài giờ Toán lại hay được dịch là sự kiện.
Biến cố trong xác suất là gì?
Là một kết quả (hoặc nhóm kết quả) có thể xảy ra khi thực hiện một phép thử ngẫu nhiên. Ví dụ tung một đồng xu, “xuất hiện mặt sấp” là một biến cố. Xác suất của biến cố là con số cho biết khả năng nó xảy ra nhiều hay ít.
Biến cố gia đình là gì?
Là chuyện lớn xảy đến với cả nhà và làm nếp sống thay đổi: người thân mất, bố mẹ chia tay, làm ăn thua lỗ, có người ốm nặng. Cụm này thường dùng tế nhị, không cần kể rõ chuyện gì.
Biến cố và sự cố khác nhau thế nào?
Sự cố là trục trặc, thường nhỏ và sửa được. Biến cố là việc lớn, để lại dấu ấn lâu dài trên đời sống. Mất điện là sự cố; mất nhà trong trận lũ là biến cố.