Bí ẩn của làn nước (Bảo Ninh) được chọn làm văn bản đọc thứ ba của Bài 5 (Đối diện với nỗi đau) trong sách Ngữ văn 9 Kết nối tri thức tập một. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm khi học và ôn tập: diễn biến câu chuyện, tiểu sử nhà văn, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, tình huống truyện, những giá trị nổi bật về nội dung và nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Bí ẩn của làn nước
Truyện còn được bảo hộ bản quyền nên dưới đây chỉ thuật lại diễn biến chính kèm vài câu trích ngắn; toàn văn em đọc trong SGK (trang 128–130).
Mở đầu – dòng sông và một điều bí ẩn. Người kể chuyện, nay đã có tuổi, nhìn dòng sông quê và nghĩ về những chuyện đời trôi theo nó: “Các dòng sông trôi đi như thời gian”. Trên mặt nước ban đêm lấp lánh những đốm sáng, trong đó “có cả điều bí ẩn của đời tôi”.
Đêm vỡ đê. Năm ấy, đúng đêm Rằm tháng Bảy lũ lên cao nhất, bom Mỹ đánh sập đoạn đê trước làng. Người chồng đang trực hộ đê, chiều hôm đó nghe tin vợ chuyển dạ mà không thể về. Đê vỡ, anh chạy thục mạng về nhà, kịp đưa vợ cùng đứa bé vừa chào đời lên mái tranh. Mái nhà trôi trong đêm rồi mắc vào cây đa trước đình, nơi dân làng đang bám kín các cành. Người vợ ôm chặt đứa con, quả quyết đó là con trai, không chịu đưa chồng bế.
Tai họa. Gần sáng, dưới gốc đa có tiếng một người đàn bà kêu cứu cho hai mẹ con. Anh cúi xuống định kéo lên thì bàn tay ấy tuột đi. Cành đa rung mạnh, đứa con sơ sinh rơi khỏi tay mẹ xuống nước; người vợ lao theo, anh cũng lao theo. Anh vớt được một đứa bé, đẩy lên cho những bàn tay đang chờ trên cây, rồi lặn tìm vợ, nhưng dòng lũ đã cuốn mất chị.
Sự thật trên ca nô. Anh tỉnh dậy trên ca nô cứu nạn của bộ đội. Một chị phụ nữ an ủi anh rồi mở bọc chăn thay tã cho đứa trẻ. Anh nhìn thấy đó là một bé gái, không phải con trai mình: “Tôi nhìn, chết lặng.” Anh khóc, đón lấy đứa bé và gọi nó là con.
Bí mật suốt đời. Nhiều năm trôi qua, cô bé thành thiếu nữ, cả làng gọi cô là đứa con được cha cứu khỏi dòng lũ. Không ai biết sự thật, kể cả cô: “Chỉ có dòng sông biết.” Ngày nào người cha cũng ra nhìn dòng nước, nơi vợ, con trai ông và người đàn bà xa lạ nằm lại, và ôm mãi nỗi đau chẳng thể giãi bày cùng ai.
Thông tin tác giả Bảo Ninh
Bảo Ninh tên khai sinh là Hoàng Ấu Phương, sinh ngày 18/10/1952 tại Diễn Châu (Nghệ An), quê gốc Quảng Bình (làng Bảo Ninh, huyện Quảng Ninh cũ, nay thuộc Đồng Hới); bút danh của ông lấy từ tên làng quê ấy. Năm 1969 ông nhập ngũ, cầm súng trên chiến trường Tây Nguyên (mặt trận B3) trong đội hình sư đoàn 10 và trở về sau năm 1975.
Rời quân ngũ, ông vào đại học tại Hà Nội, tốt nghiệp thì về công tác ở Viện Khoa học Việt Nam. Giai đoạn 1984–1986, ông là học viên khóa thứ hai của Trường viết văn Nguyễn Du. Về sau ông làm báo Văn nghệ Trẻ; năm 1997 được kết nạp vào Hội Nhà văn Việt Nam.
Tác phẩm đầu tay đưa ông đến với bạn đọc là Trại Bảy chú lùn (1987). Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh, lúc mới in mang nhan đề Thân phận của tình yêu, đoạt giải của Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 và được dịch ra nhiều thứ tiếng. Bên cạnh đó, ông có nhiều truyện ngắn được yêu mến như Giang và Bí ẩn của làn nước.
Đề tài xuyên suốt trong văn Bảo Ninh là chiến tranh và dư âm của nó trong đời sống con người. Ông ít tả chiến công mà đi sâu vào thân phận, kí ức và những vết thương tinh thần không lành; giọng văn trầm buồn, giàu suy tư, thường đan quá khứ với hiện tại. Có thể đọc thêm các tác phẩm khác của ông trong tuyển tác phẩm Bảo Ninh.
Thông tin tác phẩm Bí ẩn của làn nước
Bí ẩn của làn nước được in trong tập truyện nào?
Theo SGK, văn bản trích từ tập Những truyện ngắn của Bảo Ninh, NXB Trẻ, Thành phố Hồ Chí Minh, 2021 (trang 21–24). Một số đề thi dùng bản in trong tuyển truyện ngắn Bảo Ninh của NXB Công an nhân dân, câu chữ có vài chỗ khác bản SGK; khi làm bài, em nên bám theo bản trong sách giáo khoa.
Bối cảnh và hoàn cảnh của câu chuyện
Các nguồn tham khảo không ghi năm sáng tác cụ thể. Câu chuyện đặt trong thời chiến tranh chống Mỹ ở một làng quê ven sông: máy bay Mỹ ném bom phá đê đúng mùa lũ, khiến nước tràn vào làng giữa đêm. Đây là nỗi đau của hậu phương, của người nông dân chứ không phải của người lính nơi chiến trường, một góc nhìn khá riêng trong sáng tác về chiến tranh của Bảo Ninh.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là tự sự, có xen miêu tả và biểu cảm.
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất; người kể xưng “tôi” chính là người cha, kể lại chuyện cũ khi đã về già nên lời kể mang giọng hồi tưởng, chiêm nghiệm.
- Nhân vật: nhân vật “tôi”, người vợ, đứa con trai sơ sinh, người đàn bà vô danh kêu cứu dưới nước, đứa bé gái được vớt lên, chị phụ nữ trên ca nô.
Bí ẩn của làn nước có mấy phần?
Theo cách chia phổ biến, văn bản gồm 2 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến chỗ đứa con sơ sinh tuột khỏi tay mẹ, rơi xuống dòng nước): từ dòng sông hiện tại, người kể quay về đêm bom phá đê và tai họa giáng xuống gia đình mình.
- Phần 2 (còn lại): cuộc vật lộn cứu vợ con, sự thật người cha nhận ra trên ca nô và bí mật ông giữ suốt nhiều năm.
Tình huống truyện
Người cha liều mình cứu con giữa dòng lũ, cứu được một đứa trẻ, nhưng đứa bé ấy lại thuộc về người đàn bà xa lạ; con trai ông đã mất cùng mẹ. Tình huống vừa éo le vừa bất ngờ, buộc nhân vật phải lựa chọn: nói ra sự thật hay im lặng nuôi đứa bé như con ruột. Ông chọn im lặng, và từ đó câu chuyện mang tên một “bí ẩn”.
Giá trị nội dung
- Tái hiện nỗi đau mất mát mà chiến tranh gây ra cho người dân thường: bom đạn phá đê, lũ cuốn mất nhà cửa, vợ con và cả những người không quen biết.
- Ca ngợi tình cha, lòng nhân hậu và đức hi sinh thầm lặng: người cha nhận đứa trẻ mồ côi làm con, giữ kín bí mật để con lớn lên bình yên.
- Gợi suy ngẫm về cách con người đối diện với nỗi đau: có những vết thương không thể nói ra, chỉ có thể mang theo cùng năm tháng.
Giá trị nghệ thuật
- Tình huống truyện éo le, có yếu tố bất ngờ ở điểm nút trên ca nô.
- Ngôi kể thứ nhất, giọng hồi tưởng trầm lắng; kể theo trật tự đảo thời gian (hiện tại – quá khứ – hiện tại).
- Kết cấu vòng tròn: hình ảnh dòng sông và thời gian xuất hiện ở cả đoạn mở và đoạn kết.
- Câu văn ngắn, dồn dập khi tả đêm lũ; nhiều chi tiết giàu sức ám ảnh như bàn tay lạnh dưới nước, bọc chăn được mở ra trên ca nô.
Ý nghĩa nhan đề Bí ẩn của làn nước
“Làn nước” trước hết là dòng sông quê, dòng lũ đã cướp đi những người thân của nhân vật; nó cũng gợi dòng thời gian cứ trôi mãi. “Bí ẩn” là điều bí mật của đời người cha: cô con gái cả làng tưởng là con ruột ông thật ra do người đàn bà chết đuối sinh ra. Nhan đề vừa gây tò mò, vừa hé lộ chủ đề: những nỗi đau thời chiến chìm sâu như đáy nước, lặng lẽ mà không phai.
Sơ đồ tư duy Bí ẩn của làn nước
Tóm tắt văn bản Bí ẩn của làn nước
Hai mẫu dưới đây giúp em nắm nhanh cốt truyện; các mẫu dài hơn, theo nhiều cách kể khác, có trong bài tóm tắt cùng tác phẩm.
Mẫu 1 – Tóm tắt Bí ẩn của làn nước ngắn gọn
Đêm Rằm tháng Bảy, bom Mỹ phá đê, lũ tràn vào làng. Nhân vật “tôi” đưa vợ và đứa con trai mới sinh lánh lên cây đa, nhưng gần sáng đứa bé rơi xuống nước, người vợ lao theo. Anh vớt được một đứa trẻ, còn vợ thì mất tích. Lúc được đưa lên ca nô, anh bàng hoàng nhận ra đứa bé là bé gái, con người đàn bà xa lạ vừa chết đuối. Anh nuôi cô bé như con ruột và giấu kín sự thật suốt đời.
Mẫu 2 – Tóm tắt Bí ẩn của làn nước đầy đủ
Đã nhiều năm trôi qua, người cha vẫn nhìn dòng sông quê và nhớ về một đêm lũ. Hôm ấy anh đang canh đê thì nghe tin vợ sắp sinh; đến đêm, bom Mỹ phá vỡ đê, anh chạy về, cùng vợ và đứa con trai vừa lọt lòng trôi theo mái nhà rồi bám vào cây đa trước đình. Gần sáng, một người đàn bà dưới nước kêu cứu cho hai mẹ con mình, anh chưa kịp kéo thì chị đã chìm. Cành đa chao mạnh, con anh rơi xuống nước, vợ anh nhảy theo. Anh vớt được một đứa bé, rồi lặn tìm vợ đến kiệt sức mà không thấy. Tỉnh lại trên ca nô, nhìn chị phụ nữ thay tã, anh biết đứa trẻ là bé gái, đứa con của người phụ nữ đã chìm dưới gốc đa. Anh vẫn ôm nó và gọi là con. Cô bé lớn lên, cả làng tin cô là con ruột của anh; bí mật ấy anh mang theo một mình, như câu văn cuối truyện: “niềm đau của đời tôi thì khôn nguôi”.
Lời kết
Bí ẩn của làn nước chỉ dài vài trang nhưng chứa cả một số phận bị chiến tranh làm tan vỡ và một tấm lòng cha rộng lớn. Khi ôn tập, em cần nhớ tác giả Bảo Ninh, xuất xứ (tập Những truyện ngắn), ngôi kể thứ nhất, tình huống truyện éo le, chi tiết người cha chết lặng trên ca nô và ý nghĩa của nhan đề.
Xem thêm: