Bài vị là tấm thẻ bằng gỗ hoặc giấy dùng trong thờ cúng, trên đó ghi tên người đã khuất, hoặc tên một vị thần, vị tổ được thờ. Bài vị còn gọi là linh vị; ở nhà thờ họ theo lối cổ, tấm thẻ được làm cẩn thận và giữ kín trong khám thờ thì thường gọi là thần chủ. Với người giữ lệ thờ, bài vị là chỗ để tưởng niệm và khấn vái người đã mất.
| Nghĩa | Tấm thẻ thờ ghi tên người đã mất hoặc tên thần, tổ |
| Chữ Hán | 牌位: bài (tấm thẻ, tấm biển) + vị (chỗ, ngôi) |
| Tên gọi khác | Linh vị; thần chủ (bài vị theo lối thờ cổ ở nhà thờ họ) |
| Chất liệu | Gỗ, giấy; có nơi dùng đồng, đá |
| Nơi đặt | Bàn thờ gia tiên, nhà thờ họ, đình, chùa, miếu |
Bài vị: tấm thẻ thay mặt người đã khuất
Tách hai chữ ra sẽ thấy ngay hình dung của người xưa. Bài (牌) là tấm thẻ, tấm biển, cùng gốc với chữ bài trong thẻ bài, chiêu bài. Vị (位) là chỗ, là ngôi, như trong vị trí, ngôi vị. Bài vị, hiểu sát chữ, là tấm thẻ đánh dấu chỗ ngồi của người được thờ trên bàn thờ.
Trong các từ điển tiếng Việt, bài vị là danh từ, chỉ tấm thẻ làm bằng giấy hoặc gỗ mỏng, ghi tên tuổi, chức tước của người chết để thờ. Nghĩa ấy không đổi từ xưa: người không còn ở đó, nên một cái tên được đặt vào chỗ của họ. Khi nói “rước bài vị”, “lập bài vị”, người ta đang nói về việc dành cho người đã khuất một chỗ chính thức trong nếp thờ của gia đình.
Ngoài việc thờ người mất, bài vị còn dùng cho thần linh và các vị được tôn kính: bài vị thần ở đình, miếu; bài vị tổ sư ở nơi thờ tổ nghề; bài vị vua chúa ở các miếu thờ cung đình xưa.
Vì sao người xưa thờ một tấm thẻ gỗ?
Tục dùng tấm thẻ thờ có ở nhiều nước Đông Á chịu ảnh hưởng văn hóa Hán và Nho giáo. Trong không gian thờ cúng tổ tiên theo lối Nho gia, thần chủ được coi là vật linh thiêng nhất, đặt ở chỗ trang trọng và kín đáo nhất. Các nghiên cứu về tín ngưỡng thờ tổ tiên nhìn nó như nơi gửi gắm quan niệm của Nho gia về gốc rễ dòng họ và sự nối tiếp các đời.
Theo quan niệm dân gian, sau khi một người qua đời, gia đình làm cho họ một tấm bài vị để hồn có chỗ nương về. Cách hiểu này thuộc về niềm tin. Nhìn theo lối đời thường, tấm thẻ làm một việc rất cụ thể: giữ tên tuổi, ngày mất của từng người để con cháu nhớ ngày giỗ, nhớ ai sinh ra ai. Ở những dòng họ đông, khi chưa có ảnh chụp, hàng bài vị trên bàn thờ chính là cuốn gia phả thu nhỏ.
Ở nước ta, phần lớn các nhà đã dùng ảnh thờ thay cho bài vị, hoặc đặt cả hai. Không ít nhà thờ họ vẫn còn giữ hàng thần chủ của các đời tổ.
Lập, ghi và đặt bài vị trong nhà
Lúc lập bài vị
Bài vị thường được lập khi lo tang cho người mất, hoặc khi gia đình dựng bàn thờ mới, tách hộ, chuyển nhà. Nhà nào thờ theo lối cổ có lễ đề tên lên thần chủ do người am hiểu trong họ đảm nhận; nhiều nhà khác chỉ đơn giản đặt tấm bài vị mới lên bàn thờ trong một lần thắp hương báo với gia tiên. Mỗi vùng, mỗi dòng họ một lệ, không có khuôn chung.
Nội dung ghi trên bài vị
Xưa, bài vị viết chữ Hán theo cột dọc, ghi tên húy, tên hiệu, chức tước, có khi kèm tên thụy (tên đặt sau khi mất). Bài vị gia đình bây giờ phần lớn viết chữ quốc ngữ, ghi những thông tin đủ để con cháu nhớ: tên họ, năm sinh và năm mất, quê, ngày giỗ. Không có quy định nào về số chữ hay kích thước; những lời đồn kiểu “số chữ phải chia hết cho mấy” chỉ là truyền miệng.
Chỗ đặt trên bàn thờ
Thông thường bài vị đứng phía sau bát hương, ở vị trí trang trọng của bàn thờ. Nhà có nhiều đời thì xếp theo thứ bậc, đời trên ở giữa hoặc cao hơn. Có nhà gắn ảnh lên bài vị, khi đó không cần đặt thêm ảnh thờ riêng. Khi số bài vị đã nhiều, gia đình thường đưa về nhà thờ họ hoặc làm một khám thờ riêng.
Ở đình, chùa và miếu
Đình làng có bài vị thần thành hoàng; nhiều chùa có nhà thờ vong, nơi các gia đình gửi bài vị hoặc ảnh người thân đã khuất để nhà chùa tụng niệm. Gửi bài vị lên chùa là chuyện tùy niềm tin từng nhà, không phải điều bắt buộc.
Bài vị, thần chủ, linh vị và di ảnh
| Tên gọi | Là gì | Hay gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Bài vị | Tấm thẻ ghi tên người mất hoặc thần, tổ; cách gọi chung nhất | Bàn thờ gia đình, đình, chùa |
| Linh vị | Gần như đồng nghĩa với bài vị, nhấn vào chữ “linh” (hồn thiêng) | Lời nói hằng ngày, chùa |
| Thần chủ | Bài vị theo lối thờ cổ, làm công phu, thường cất trong khám kín | Nhà thờ họ, từ đường |
| Di ảnh | Ảnh chân dung người đã mất | Bàn thờ gia đình, đám tang |
| Bát hương | Bát cắm nhang, nơi thắp hương khấn vái | Mọi bàn thờ |
Nhiều người dùng lẫn bài vị và linh vị, và cách dùng ấy không sai. Còn thần chủ là chữ của sách lễ và của các cụ trong họ; nghe “rước thần chủ” là biết đang nói về lối thờ cũ, trang trọng. Muốn hiểu thêm vì sao mỗi vùng giữ một nếp thờ khác nhau, có thể đọc bài phong tục tập quán của người Việt.
Bài vị trong ngày giỗ, ngày dọn nhà và lên chùa
Bài vị thờ là gì, có phải bắt buộc không?
Bài vị thờ chính là tấm thẻ ghi tên người được thờ đặt trên bàn thờ. Không có quy định nào bắt buộc nhà nào cũng phải có; nhiều gia đình chỉ dùng ảnh thờ. Lập hay không là tùy nếp nhà.
Linh vị và bài vị có khác nhau không?
Trong cách nói thông thường, hai chữ này chỉ cùng một vật. Linh vị nhấn vào ý hồn thiêng, bài vị nhấn vào hình thức tấm thẻ. Người ta chọn chữ nào thường theo thói quen của vùng hoặc của nhà chùa.
Bài vị ghi gì cho đủ?
Đủ để con cháu nhận ra và nhớ ngày giỗ: tên đầy đủ, năm sinh và năm mất, nơi quê gốc. Tước vị, tên hiệu hay các chữ Hán theo lối cổ có thể thêm nếu gia đình muốn, không bắt buộc.
Khi chuyển nhà thì bài vị đặt ở đâu?
Nhiều gia đình rước bài vị, bát hương sang nhà mới cùng ngày làm lễ nhập trạch khi về nhà mới, rồi đặt lại phía sau bát hương trên bàn thờ mới. Chuyện chọn ngày giờ là tùy niềm tin mỗi nhà.
Một chi tiết nhỏ mà nhiều người để ý khi lau dọn ban thờ trước Tết hay trước ngày tiết Thanh minh tảo mộ: bài vị cũ, chữ đã mờ, vẫn được giữ lại chứ ít ai bỏ đi, vì với con cháu, đó là nét chữ của một đời người trước.