Vào phủ chúa Trịnh là đoạn trích Thượng kinh kí sự của danh y Lê Hữu Trác, từng là bài học mở đầu sách Ngữ văn 11 chương trình cũ. Bài viết tổng hợp tóm lược văn bản, thông tin tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh ra đời, bố cục, những điểm đặc sắc về nội dung, nghệ thuật kèm sơ đồ tư duy. Muốn xem bài khác của lớp 11, em vào Ngữ văn lớp 11.
Nội dung văn bản Vào phủ chúa Trịnh
Đoạn trích là bản dịch từ nguyên tác chữ Hán, khá dài; dưới đây là phần tóm lược theo diễn biến để em nắm nhanh, toàn văn có trong sách giáo khoa.
Sáng sớm một ngày đầu tháng hai, tác giả nhận lệnh vào phủ ngay. Ông được đặt lên cáng, khiêng đi vội vã, vào bằng cửa sau. Dọc đường là lớp lớp cổng cửa, hành lang dài uốn khúc, vườn cây rậm rạp, chim kêu, hoa nở; chỗ nào cũng có lính canh và người truyền lệnh. Ông được dẫn tới phòng chờ, rồi được mời ăn sáng bằng mâm vàng, bát bạc với những món ngon hiếm có, và tự nhủ rằng phải đến đây mới thấy cảnh giàu sang của nhà chúa khác hẳn người thường.
Đến giờ, ông được đưa vào nội cung. Phải vén qua nhiều lớp trướng gấm, đi trong căn phòng tối thắp nến, ông mới tới chỗ thế tử Trịnh Cán – một cậu bé chừng năm, sáu tuổi ngồi trên sập vàng. Ông quỳ lạy đủ bốn lạy, cậu bé bật cười, buông một lời khen cái lạy của ông. Xem mạch xong, ông thấy thế tử gầy gò, da khô, rốn lồi, gân xanh, và hiểu căn bệnh sinh ra từ lối sống quá đầy đủ, kín bưng trong cung cấm.
Lui ra phòng ngoài, ông phân vân: chữa giỏi thì có thể bị giữ lại phục vụ phủ chúa, chữa qua loa thì trái lương tâm. Cuối cùng ông quyết kê đơn đúng bệnh, viết tờ khải trình bày cách chữa bằng thuốc bồi bổ, dù trái ý các quan thái y, rồi về chỗ trọ chờ lệnh.
Thông tin tác giả Lê Hữu Trác
Lê Hữu Trác (1724 – 1791; có tài liệu ghi năm sinh 1720), hiệu Hải Thượng Lãn Ông (chữ “Hải Thượng” ghép từ tên trấn Hải Dương và phủ Thượng Hồng, “Lãn Ông” nghĩa là ông già lười), quê ở Liêu Xá (Đường Hào, Hải Dương xưa), nay thuộc Yên Mỹ, Hưng Yên. Gia đình ông nhiều đời theo nghiệp khoa cử; thân phụ ông đỗ tiến sĩ, giữ chức quan trong triều.
Thời trẻ, ông vừa học chữ vừa học võ, từng tham gia quân ngũ trong phủ chúa. Sau đó ông xin về quê mẹ ở Hương Sơn (Hà Tĩnh), chuyên tâm làm thuốc, nghiên cứu y học, mở trường dạy nghề và viết sách. Ông coi nghề y là nghề làm điều nhân: người thầy thuốc phải đặt sinh mạng người bệnh lên trên lợi lộc.
Công trình lớn nhất đời ông là Hải Thượng y tông tâm lĩnh, bộ sách 66 quyển mà ông dày công soạn suốt gần bốn mươi năm, vừa là công trình y học xuất sắc vừa có giá trị văn chương. Ông được coi là danh y tiêu biểu nhất của y học cổ truyền Việt Nam thời trung đại và là một cây bút văn xuôi tự sự đặc sắc của thế kỉ XVIII.
Thông tin tác phẩm Vào phủ chúa Trịnh
Vào phủ chúa Trịnh được trích từ đâu?
Đoạn trích thuộc Thượng kinh kí sự (Kí sự lên kinh), một tác phẩm chữ Hán viết xong năm 1783, được đặt ở phần cuối bộ Hải Thượng y tông tâm lĩnh. Tên đoạn trích do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
Hoàn cảnh sáng tác
Cuối năm 1781, Lê Hữu Trác đang sống ở Hương Sơn thì có lệnh triệu về Thăng Long để chữa bệnh cho Trịnh Cán, con trai và là thế tử của chúa Trịnh Sâm. Thượng kinh kí sự ghi lại toàn bộ chuyến đi ấy: từ lúc rời quê, những ngày ở kinh, những lần vào phủ khám bệnh cho đến khi được về. Đoạn trích kể lần đầu ông vào phủ.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: kí sự – ghi chép sự việc có thật theo trình tự thời gian, có cảm nghĩ của người viết.
- Phương thức biểu đạt: chủ yếu là kể, có đan xen tả và bộc lộ cảm xúc.
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất – tác giả là người trong cuộc, trực tiếp chứng kiến.
Bố cục Vào phủ chúa Trịnh có mấy phần?
- Phần 1 (từ đầu đến lúc tác giả được dẫn vào xem mạch cho thế tử): cảnh vật và nếp sinh hoạt trong phủ.
- Phần 2 (còn lại): khám bệnh, chẩn đoán và những trăn trở trước khi viết đơn thuốc.
Có tài liệu tách nhỏ hơn thành bốn đoạn: cảnh bên ngoài phủ; những gì tác giả chứng kiến khi đã vào trong; vào nội cung xem bệnh; lời chẩn đoán và cách chữa.
Giá trị nội dung
- Giá trị hiện thực: dựng lại sinh động bức tranh phủ chúa cuối thế kỉ XVIII – cực kì xa hoa, đầy uy quyền nhưng thâm u, thiếu sinh khí; qua đó hé lộ sự lộng quyền và mầm suy vong của tập đoàn phong kiến họ Trịnh.
- Giá trị nhân văn: làm hiện lên chân dung một thầy thuốc giỏi nghề, giàu y đức, coi thường danh lợi, yêu cuộc sống tự do nơi thôn dã.
Giá trị nghệ thuật
- Quan sát tỉ mỉ, ghi chép trung thực; miêu tả theo trình tự không gian từ ngoài vào trong.
- Chọn lọc chi tiết đắt giá, giàu sức tố cáo (thế tử khen “Ông này lạy khéo!”, bữa ăn “mâm vàng, chén bạc”).
- Kết hợp kể, tả với bộc lộ cảm xúc; giọng văn điềm tĩnh mà châm biếm kín đáo.
Sơ đồ tư duy Vào phủ chúa Trịnh
Sáu nhánh trong sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh đoạn trích.
Tóm tắt Vào phủ chúa Trịnh
Mẫu 1 – Tóm tắt Vào phủ chúa Trịnh ngắn nhất
Được triệu vào phủ chữa bệnh cho thế tử Trịnh Cán, Lê Hữu Trác đi qua bao lớp cửa, hành lang, chứng kiến cảnh xa hoa, nghi lễ rườm rà nơi phủ chúa. Ông xem mạch, nhận ra thế tử ốm yếu vì sống quá kín, quá đầy đủ, và sau một hồi đắn đo đã kê đơn đúng bệnh dù sợ bị công danh trói buộc.
Mẫu 2 – Tóm tắt Vào phủ chúa Trịnh đầy đủ
Một sáng tháng hai, tác giả được lệnh vào phủ gấp. Người ta cáng ông đi như chạy, qua cửa sau, qua nhiều lớp cửa và dãy hành lang dài; vườn cây um tùm, chim hót, hoa thơm, khắp nơi lính canh và người truyền lệnh. Trong lúc chờ, ông được mời một bữa sáng mà bát đĩa toàn bằng vàng bạc, món nào cũng quý hiếm. Sau đó ông được dẫn vào nội cung, vén mấy lớp trướng gấm, qua căn phòng tối thắp nến, đến chỗ thế tử ngồi trên sập vàng. Ông lạy bốn lạy, thế tử bật cười khen. Xem mạch, ông thấy thế tử gầy, da khô, rốn lồi, gân xanh và hiểu bệnh do sống trong cung kín, ăn mặc quá đầy đủ. Ông từng nghĩ kê thuốc qua loa để sớm được về, nhưng lương tâm thầy thuốc không cho phép; ông bèn viết tờ khải nêu cách chữa bồi bổ, dù khác ý các thái y, rồi ra về chờ lệnh.
Lời kết
Vào phủ chúa Trịnh là trang kí sự đặc sắc của văn học trung đại: chân thực trong từng chi tiết, kín đáo mà sâu sắc trong thái độ. Nắm chắc hoàn cảnh ra đời, bố cục, giá trị hiện thực và nhân cách người thầy thuốc, em sẽ làm tốt các dạng đề về đoạn trích này.
Xem thêm: