Trứng nước là từ văn chương chỉ thời kì đứa trẻ mới sinh ra chưa bao lâu, còn non nớt, thơ dại, cần được chăm chút từng li. Nghĩa rộng ra, “thời kì trứng nước” là giai đoạn ban đầu, còn non yếu của một tổ chức hay một công việc. Người nuôi cá, nuôi tôm lại dùng chữ này cho một loài giáp xác rất nhỏ trong ao.
| Nghĩa chính | Rất non nớt, thơ dại, như lúc mới lọt lòng |
| Nghĩa mở rộng | Giai đoạn mới hình thành, còn yếu |
| Loại từ | Tính từ, sắc thái văn chương; hay đi sau “còn”, “từ thuở”, “thời kì” |
| Nghĩa riêng ngành thủy sản | Tên dân gian của bo bo (Moina), giáp xác nhỏ trong ao |
Trứng nước là quả trứng hay tuổi thơ?
Ghép hai chữ “trứng” và “nước”, người Việt tạo ra một hình ảnh về sự mỏng manh: cái trứng chưa nở, giọt nước chưa định hình, đều dễ vỡ, dễ đổ. Vì thế từ này không chỉ một món ăn nào cả. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi nó vào lớp từ văn chương, nói về trẻ con ở thời kì mới sinh, “cần được chăm chút, giữ gìn”.
Nét nghĩa ấy luôn kéo theo một người chăm sóc. Nói “con còn trứng nước” là nói cả nỗi vất vả của cha mẹ; nói “từ thuở trứng nước” là nhắc lại một quãng đời mà đứa trẻ không tự nhớ được, chỉ người lớn nhớ hộ.
- Mẹ ở vậy nuôi hai anh em từ lúc còn trứng nước.
- Bức ảnh đen trắng chụp cậu bé thuở trứng nước nằm trong nôi tre.
Khi một công ty, một phong trào còn trứng nước
Nghĩa thứ hai được dùng nhiều trên báo chí và trong sách lịch sử. Một tổ chức vừa lập, một ngành nghề vừa manh nha, một chính quyền vừa ra đời mà chưa vững chân, đều có thể gọi là đang ở “thời kì trứng nước”. Chữ này gợi rằng cái mới ấy đáng quý nhưng còn dễ đổ, nên cần được che chắn.
- Năm đầu khởi nghiệp, khi công ty còn trứng nước, cả nhóm làm việc trong một căn phòng thuê mười mét vuông.
- Câu lạc bộ đọc sách của trường vẫn đang ở giai đoạn trứng nước, mỗi buổi chỉ chừng chục bạn.
Câu ca dao công cha đức mẹ và hai chữ trứng nước
Nhiều học sinh gặp từ này lần đầu trong một câu ca dao về công ơn cha mẹ:
Công cha đức mẹ cao dày,
Cưu mang trứng nước những ngày ngây thơ.
“Cưu mang” là ôm ấp, che chở; “trứng nước” ở đây chính là đứa con còn đỏ hỏn. Hai dòng lục bát đặt cái lớn lao của “cao dày” sát bên cái bé bỏng của “trứng nước”, người đọc tự thấy khoảng cách giữa công sức bỏ ra và sinh linh được nâng niu. Nhiều câu cùng chủ đề được gom ở trang ca dao, tục ngữ nói về công ơn sinh thành.
Trong văn nói, từ này còn hiện lên ở cụm “còn trứng nước mà đã…” để chê người trẻ làm việc quá sức mình. Sắc thái lúc đó gần với câu thành ngữ về con ngựa non hăng đá, dù “trứng nước” nhẹ nhàng hơn.
Trứng nước, non nớt, măng sữa, còn hôi sữa
| Từ | Sắc thái | Dùng khi |
|---|---|---|
| Trứng nước | Văn chương, trìu mến hoặc trang trọng | Nói về trẻ mới sinh, hoặc giai đoạn khởi đầu của tổ chức |
| Non nớt | Trung tính, hơi chê nếu nói về trình độ | “Tuổi còn non nớt”, “lí luận còn non nớt” |
| Măng sữa | Thân mật, chỉ tuổi bé dại | “Tuổi còn măng sữa” |
| Miệng còn hôi sữa | Chê, coi thường người trẻ | Dùng trong cãi vã; không nên nói với người không thân |
Trái nghĩa với các từ trên là già dặn, chín chắn, từng trải, trưởng thành. Chỗ cần để ý: “trứng nước” gần như không dùng để chê. Gọi một người lớn là “còn trứng nước” nghe lạc giọng; muốn nói người ấy thiếu kinh nghiệm thì “non tay”, “non nớt” đúng hơn.
Con trứng nước trong ao tôm là con gì?
Ở các vùng nuôi trồng thủy sản, “trứng nước” là tên gọi dân gian của bo bo, còn gọi là con đỏ, tên khoa học thuộc chi Moina. Đây là loài giáp xác rất nhỏ, thân gần như trong suốt, sinh sôi nhanh ở ao nhiều chất hữu cơ. Người nuôi cá cảnh và trại giống dùng chúng làm thức ăn cho cá bột vì giàu đạm.
Trong ao tôm thì ngược lại: khi mật độ dày đặc, chúng tranh ôxy và thức ăn với tôm nên người nuôi phải tìm cách giảm bớt. Nghĩa này hoàn toàn tách biệt với nghĩa văn chương; gặp trong câu hỏi về ao nuôi, nước bể cá thì hiểu là con bo bo.
Trứng nước trong lời ru, trên trang báo và bên bờ ao
Trứng nước nghĩa là gì trong câu “cưu mang trứng nước”?
Ở câu ca dao ấy, trứng nước là đứa con lúc mới lọt lòng, còn yếu ớt, hoàn toàn trông vào sự che chở của cha mẹ. Cả câu nói về công nuôi dưỡng từ những ngày đầu đời.
Thời kì trứng nước là gì?
Là giai đoạn mới hình thành của một tổ chức, một sự nghiệp hay một phong trào, khi mọi thứ còn non yếu và dễ đổ vỡ. Cụm này hay gặp trong bài viết về lịch sử và khởi nghiệp.
Trứng nước có phải là trứng gà luộc lòng đào?
Không. Trong tiếng Việt, “trứng nước” không phải tên món ăn. Một số trang mạng giải thích như vậy là nhầm; hai nghĩa đúng là tuổi thơ dại non nớt và tên dân gian của con bo bo.
Trứng nước tiếng Anh là gì?
Với nghĩa tuổi thơ, có thể dịch in one’s infancy; “công ty còn trứng nước” là the company is in its infancy. Con trứng nước ngoài ao thì gọi theo tên chi là Moina.