Tóm tắt Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng – 6 mẫu hay nhất

Văn bản cho rằng thơ trào phúng chống lại những điều chưa hoàn thiện trong đời sống bằng tiếng cười, với ba giọng điệu cơ bản: hài hước nhẹ nhàng, mỉa mai – châm biếm sâu cay và đả kích gay gắt. Mỗi giọng điệu được làm rõ qua thơ Phạm Thái, Nguyễn Khuyến, Kép Trà, Tú Xương; tác giả kết luận tiếng cười ấy rất cần để đẩy lùi cái xấu.

Thơ trào phúng là mảng sáng tác lấy những khiếm khuyết của con người và xã hội làm đối tượng, và vũ khí của nó là tiếng cười. Giọng hài hước đùa vui, phóng khoáng, thường dùng để tự giễu, như trong Tự trào I của Phạm Thái. Giọng mỉa mai – châm biếm tạo ra cái phi lí, khen mà thật ra là chê, như khi Nguyễn Khuyến hỏi thăm quan tuần bị cướp hay Kép Trà giả vờ ca ngợi nha lệ thương dân. Giọng đả kích phủ nhận đối tượng quyết liệt, có khi suồng sã, tiêu biểu là Đất Vị Hoàng của Tú Xương. Tiếng cười trong thơ trào phúng vì thế muôn màu và có ích cho việc làm đẹp con người.

Phần 1 – Nêu vấn đề. Tác giả giới thiệu thơ trào phúng như một bộ phận văn học có đối tượng riêng (cái bất toàn ở con người và cuộc sống) và phương tiện riêng (tiếng cười), rồi nêu ba giọng điệu cơ bản.

Phần 2 – Giải quyết vấn đề. Lần lượt phân tích ba giọng: hài hước (Tự trào I – Phạm Thái), mỉa mai – châm biếm (Hỏi thăm quan tuần mất cướp – Nguyễn Khuyến; Nha lệ thương dân – Kép Trà), đả kích (Đất Vị Hoàng – Trần Tế Xương), kèm lời lưu ý rằng giọng đả kích thô mộc có thể gây hiệu ứng ngược ở người đọc.

Phần 3 – Kết thúc vấn đề. Khẳng định tiếng cười của văn chương, nhất là của thơ trào phúng, vừa phong phú vừa cần thiết, giúp con người tránh xa cái xấu.

• Luận đề: thơ trào phúng chiến đấu bằng tiếng cười, và tiếng cười ấy mang nhiều sắc giọng.
• Hài hước: lối đùa nhẹ, nhiều yếu tố lạ, vượt khuôn phép → Phạm Thái tự cười cảnh nho sĩ không gặp thời, coi nhẹ được mất.
• Mỉa mai – châm biếm: khẳng định bằng giọng nghiêm trang những điều vô lí → Nguyễn Khuyến cười ông quan tỉnh bị cướp; Kép Trà dùng phản ngữ vạch mặt nha lệ nhũng nhiễu dân lúc lụt.
• Đả kích: phủ định quyết liệt, ngôn từ có khi thô mộc → Tú Xương phơi bày xã hội đảo lộn đạo đức qua kết cấu đầu cuối lặp lại.
• Kết luận: tiếng cười đa sắc, cần thiết, hướng con người tới giá trị tốt đẹp.

Trong bài viết đăng trên tạp chí Văn học và Tuổi trẻ năm 2022, Trần Thị Hoa Lê chỉ ra rằng thơ trào phúng hướng ngòi bút vào những gì còn khiếm khuyết của con người, cuộc đời và đấu tranh với chúng bằng tiếng cười nhiều cung bậc. Cung bậc nhẹ nhất là hài hước – lối đùa tinh nghịch, phá vỡ khuôn phép, như cách Phạm Thái tự trào về kiếp nho sĩ lận đận. Sâu cay hơn là mỉa mai – châm biếm: nhà thơ đặt đối tượng vào tình thế trớ trêu hoặc giả vờ khen ngợi để người đọc tự nhận ra sự vô lí, như Nguyễn Khuyến với viên quan tuần mất cướp, Kép Trà với đám nha lệ “thương dân”. Gay gắt nhất là đả kích, phủ nhận thẳng thừng đối tượng, như Tú Xương lên án cảnh suy đồi ở đất Vị Hoàng. Bài viết khép lại bằng nhận định: tiếng cười phong phú như cuộc sống và rất cần cho việc đẩy lùi cái xấu.

Văn bản mở đầu bằng việc xác định đặc điểm của thơ trào phúng: đây là một mảng sáng tác đặc thù, lấy sự chưa hoàn hảo của con người và đời sống làm đối tượng phản ánh, và chống lại sự chưa hoàn hảo ấy bằng tiếng cười. Tiếng cười này có nhiều giọng điệu, trong đó ba giọng cơ bản là hài hước, mỉa mai – châm biếm và đả kích.

Giọng thứ nhất, hài hước, là lối đùa nhẹ, có những yếu tố khác thường, phóng khoáng, phá vỡ những khuôn mẫu quen thuộc. Bài Tự trào I của Phạm Thái là ví dụ: qua các cặp hình ảnh đối nhau đầy tính giễu cợt, nhà thơ vẽ chân dung một người tài mà lỡ thời, đành gửi mình vào thơ, rượu, tranh vẽ, biến nỗi buồn thành tiếng cười tự chế giễu.

Giọng thứ hai, mỉa mai – châm biếm, tạo nên những tình huống vô lí, trái lẽ thường để phê phán thói xấu. Nguyễn Khuyến cười viên quan tuần phủ – người đáng lẽ phải trị cướp – lại bị cướp đánh, qua đó chê những ông quan giàu có mà bủn xỉn, có quyền mà bất lực. Đó là lối chế giễu kín đáo dưới vẻ ngoài nghiêm túc: khen để chê, nâng lên để hạ xuống. Kép Trà trong Nha lệ thương dân cũng giả vờ ca ngợi để tố cáo bọn nha lại lợi dụng lũ lụt mà bóc lột dân nghèo.

Giọng thứ ba, đả kích, ở mức độ gay gắt hơn, phủ nhận đối tượng thẳng thừng, có khi dùng lời lẽ suồng sã để thức tỉnh xã hội trước sự tha hóa. Bài Đất Vị Hoàng của Tú Xương với câu đầu và câu cuối giống hệt nhau đã tạo nên vòng luẩn quẩn của một xã hội gia đình mất nền nếp, con người chạy theo đồng tiền; đằng sau tiếng cười là nỗi đau của nhà thơ. Tuy vậy, bài viết cũng lưu ý: ngôn từ đả kích nếu thô ráp quá mức dễ gây tác dụng ngược với độc giả.

Cuối cùng, văn bản khẳng định tiếng cười trong văn chương, đặc biệt trong thơ trào phúng, giàu sắc thái như chính cuộc sống, và đó là sức mạnh giúp con người đẩy lùi cái xấu, vươn tới cái đẹp.

Kết luận

Khi tóm tắt văn bản nghị luận này, em không kể lại các bài thơ được dẫn mà cần nêu đủ luận đề, ba luận điểm (ba giọng điệu), dẫn chứng tương ứng và lời kết. Có thể dùng mẫu 1 hoặc 2 khi đề yêu cầu tóm tắt ngắn, mẫu 3 – 4 khi cần làm rõ cấu trúc lập luận, mẫu 5 – 6 khi viết đoạn văn hoàn chỉnh.

Xem thêm:

• Soạn bài Một số giọng điệu của tiếng cười trong thơ trào phúng
• Soạn bài Lễ xướng danh khoa Đinh Dậu
• Lai Tân – tác giả, tác phẩm
• Phân tích bài thơ Đất Vị Hoàng