Thuyết âm mưu là lối giải thích một sự kiện lớn bằng ý cho rằng có một nhóm người quyền lực đã bí mật sắp đặt mọi chuyện vì mục đích xấu, trong khi bằng chứng vững chắc thì không có. Thuyết âm mưu tiếng Anh là conspiracy theory. Hỏi thuyết âm mưu nghĩa là gì theo cách đời thường thì đó là kiểu “chắc chắn có ai giật dây đằng sau”.
| Nghĩa ngắn | Cách lý giải sự kiện bằng một âm mưu bí mật được cho là có thật, thiếu bằng chứng |
| Gốc từ | Dịch từ tiếng Anh conspiracy theory; “thuyết” là học thuyết, cách lý giải; “âm mưu” là mưu kế ngầm |
| Loại từ | Cụm danh từ |
| Sắc thái | Thường hơi chê, ngụ ý lời giải thích thiếu căn cứ |
Thuyết âm mưu nghĩa là gì?
Thử hình dung một tấm bảng ghim đầy ảnh, nối với nhau bằng những sợi chỉ đỏ chằng chịt. Đó là hình ảnh phim ảnh hay dùng để vẽ người tin thuyết âm mưu: ai cũng có liên quan, chuyện gì cũng là một mắt trong cùng một kế hoạch.
Từ điển Oxford giải thích conspiracy theory là niềm tin rằng một thế lực kín đáo nhưng có ảnh hưởng đứng sau một sự kiện chưa được giải thích. Nhóm nhà tâm lý học Karen Douglas ở Đại học Kent, trong một bài tổng quan năm 2017, định nghĩa gần giống: đó là lời giải thích cho các sự kiện quan trọng, trong đó có những âm mưu bí mật của các nhóm quyền lực và có ý đồ xấu. Như vậy có ba yếu tố đi cùng nhau: một sự kiện gây chú ý, một nhóm người được cho là giấu mặt, và một mục đích đen tối.
Cần tách hai chữ cho rõ. Âm mưu đơn thuần thì có thật: lịch sử đầy những vụ mưu phản, đảo chính, lừa đảo có tổ chức đã được điều tra và chứng minh. Thuyết âm mưu là chuyện khác. Nó là một lời giải thích đi ngược với kết luận của những người có chuyên môn (nhà khoa học, nhà sử học, cơ quan điều tra) và chưa từng được chứng minh.
Vì sao một câu chuyện “có người giật dây” lại dễ lọt tai?
Bài tổng quan của Douglas và cộng sự chia lý do thành ba nhóm nhu cầu tâm lý:
- Nhu cầu hiểu biết. Khi thông tin còn thiếu hoặc mâu thuẫn, con người muốn có ngay một lời giải thích trọn vẹn. Thuyết âm mưu đưa ra đúng thứ đó, gọn và chắc nịch.
- Nhu cầu an toàn và kiểm soát. Tin rằng mọi chuyện có kẻ sắp đặt nghe đáng sợ, nhưng vẫn dễ chịu hơn ý nghĩ rằng thế giới vận hành ngẫu nhiên, không ai nắm được.
- Nhu cầu về hình ảnh bản thân và nhóm. Người tin thấy mình thuộc số ít “tỉnh táo”, biết điều đám đông không biết.
Thêm vào đó là vài lối nghĩ lệch quen thuộc. Một sự kiện lớn thì ta dễ cho rằng nguyên nhân cũng phải lớn tương xứng; một tai nạn tầm thường nghe “không xứng” với hậu quả to tát. Người ta cũng có thói chỉ tìm thông tin hợp ý mình và lướt qua mọi thứ trái chiều. Mạng xã hội khuếch đại tất cả: một bài đăng giật gân được chia sẻ trong nhóm người cùng niềm tin, rồi quay vòng mãi trong những buồng vang trên mạng.
Điều trớ trêu là các nghiên cứu được tổng hợp trong bài nói trên chưa cho thấy niềm tin ấy thật sự làm người ta yên lòng hơn. Nó có thể hấp dẫn lúc đầu, rồi để lại cảm giác bất lực và ngờ vực kéo dài.
Nhận ra một thuyết âm mưu qua những dấu hiệu nào?
Không cần là chuyên gia mới nhận ra. Một lời giải thích mang dáng dấp thuyết âm mưu thường có mấy nét sau:
- Bằng chứng phản bác cũng bị coi là bằng chứng ủng hộ: “Họ bác bỏ chính vì họ đang che giấu”. Không thiếu bằng chứng nào có thể làm nó lung lay.
- Càng có thông tin mới, danh sách “người trong cuộc” càng dài thêm, kể cả nhà báo, nhà khoa học vừa lên tiếng phản bác.
- Nhiều câu hỏi gợi nghi ngờ, ít câu trả lời có nguồn kiểm chứng được.
- Những chi tiết ngẫu nhiên, trùng hợp được xâu lại thành một chuỗi “không thể nào là tình cờ”.
- Lời lẽ đánh vào cảm xúc: “sự thật họ không muốn bạn biết”, “chia sẻ trước khi bị xóa”.
Ví dụ quen thuộc nhất là chuyện cho rằng cuộc đổ bộ lên Mặt Trăng năm 1969 được quay trong phim trường, hay niềm tin Trái Đất phẳng và mọi bức ảnh từ vũ trụ đều là ảnh dựng. Cả hai đã bị giới khoa học bác bỏ bằng rất nhiều bằng chứng, nhưng vẫn còn người tin.
Âm mưu có thật, hoài nghi lành mạnh và thuyết âm mưu khác nhau ở đâu?
| Tiêu chí | Âm mưu có thật | Hoài nghi lành mạnh | Thuyết âm mưu |
|---|---|---|---|
| Bằng chứng | Có, được điều tra, công bố | Đòi hỏi bằng chứng trước khi tin | Thiếu hoặc diễn giải sai lệch |
| Thái độ với phản bác | Có thể bị kiểm tra lại | Sẵn sàng đổi ý khi có dữ kiện mới | Coi phản bác là một phần của âm mưu |
| Quy mô | Thường hẹp, ít người biết | Không áp đặt kết luận | Càng ngày càng phình to, kéo thêm nhiều người |
Ranh giới nằm ở cách xử lý bằng chứng chứ không nằm ở việc nghi ngờ. Biết đặt câu hỏi và đòi bằng chứng là điều tốt. Thuyết âm mưu bắt đầu khi câu hỏi đã có sẵn đáp án, và mọi dữ kiện chỉ còn được dùng để xác nhận đáp án đó.
Với học sinh, chủ đề này hợp với bài nghị luận về thông tin trên mạng: nêu khái niệm, chỉ tác hại (mất niềm tin, chia rẽ, có khi gây hại sức khỏe khi người ta tin lời đồn mà bỏ tiêm phòng), rồi đề xuất cách kiểm chứng nguồn. Một câu ví dụ đắt để đưa vào bài: “Thứ đáng sợ nhất của thuyết âm mưu không phải là nó sai, mà là nó không cho phép mình sai”.
Thuyết âm mưu trong lời ăn tiếng nói và trên mạng
Thuyết âm mưu tiếng Anh là gì?
Là conspiracy theory. Người tin thường được gọi là conspiracy theorist, tiếng Việt hay dịch là người theo thuyết âm mưu. Trên mạng còn có cách gọi đùa “mũ giấy bạc” (tinfoil hat) để chỉ người hay nghĩ ra những giả thuyết kiểu này.
Người theo thuyết âm mưu có phải người kém thông minh?
Không hẳn. Các nhà nghiên cứu nhấn mạnh rằng ai cũng có thể bị một thuyết âm mưu cuốn vào, nhất là lúc lo âu, thiếu thông tin hoặc mất niềm tin vào nguồn tin chính thống. Vì vậy chế giễu người tin thường chỉ khiến họ bám chặt hơn.
“Thuyết âm mưu” và “âm mưu” có giống nhau không?
Không. “Âm mưu” là một kế hoạch ngầm, có thể có thật và đã được chứng minh. “Thuyết âm mưu” là lời suy đoán rằng có âm mưu đứng sau, khi chưa có bằng chứng đủ sức thuyết phục.
Có thuyết âm mưu nào hóa ra đúng không?
Có những vụ việc từng bị xem là lời đồn rồi sau đó được điều tra làm rõ. Nhưng khi đã có bằng chứng thì chúng trở thành sự thật lịch sử, không còn là “thuyết”. Một vài trường hợp đúng không làm cho mọi thuyết âm mưu khác trở nên đáng tin.
Thấy bạn bè chia sẻ thuyết âm mưu thì nên làm gì?
Hỏi nhẹ nhàng nguồn tin ở đâu, cùng tìm xem báo chí chính thống hay nhà chuyên môn nói gì. Nếu chủ đề liên quan đến sức khỏe, hãy dựa vào ý kiến bác sĩ và cơ quan y tế thay vì bài đăng lan truyền.