Xe đêm là đoạn trích truyện ngắn của nhà văn Nga Côn-xtan-tin Pau-tốp-xki, văn bản đọc thứ ba của Bài 8 (Nhà văn và trang viết) trong sách Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập hai (trang 71 – 76). Truyện đưa người đọc lên một cỗ xe ngựa chạy đêm trên đất Ý, nơi chàng thanh niên An-đéc-xen – về sau là bậc thầy truyện cổ tích – dùng trí tưởng tượng để thắp sáng niềm tin cho mấy cô gái nghèo. Bài viết tổng hợp nội dung đoạn trích, thông tin tác giả, xuất xứ, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Xe đêm
Bản dịch tiếng Việt của truyện vẫn còn trong thời hạn bảo hộ, nên Văn VN chỉ lược thuật diễn biến và trích vài câu ngắn. Để trả lời câu hỏi SGK, em xem bài soạn bài Xe đêm.
Bối cảnh (phần tóm tắt in nghiêng đầu văn bản). An-đéc-xen đi chuyến xe đêm từ Vơ-ni-dơ (Venice) sang Vê-rô-na (Verona), ngồi cùng một ông thầy tu và một thiếu phụ. Dọc đường, ba cô gái quê xin lên xe nhưng không đủ tiền; chàng trả giúp phần còn thiếu rồi trò chuyện, đoán định tương lai cho họ.
Trên xe trong đêm tối. Xe leo dốc giữa hai hàng cây du ướt mưa. An-đéc-xen bẻ mấy chiếc lá giữ làm kỉ niệm – thói quen gom nhặt đồ vật nhỏ để sau này gợi lại cảm xúc của chuyến đi. Chàng thích bóng đêm: “Bóng tối cho ta được bình yên suy ngẫm về mọi điều.” Trong tưởng tượng, chàng luôn là chàng trai đẹp, hoạt bát; ngoài đời thì ngược lại: “Thực ra, chàng rất xấu trai và tự mình biết rõ điều đó.” Vóc người lêu nghêu, dáng điệu vụng về khiến chàng ít khi được các cô gái để mắt tới.
Ba cô gái lên xe. Chàng tỉnh giấc khi xe dừng, nghe người đánh xe kì kèo với ba cô gái. An-đéc-xen nhận trả số tiền thiếu và yêu cầu người đánh xe thôi lời lẽ thô lỗ. Gã đánh xe mỉa chàng là “hoàng tử ngoại quốc” vung tiền, ông thầy tu thì kêu trời, còn thiếu phụ ân cần gọi các cô ngồi sát mình cho ấm.
Những lời tiên đoán. Khi các cô tò mò hỏi chàng là ai, An-đéc-xen tự xưng là “nhà tiên tri”: “Tôi biết đoán định tương lai và nhìn thấu được bóng tối.” Lúc ấy chàng rơi vào trạng thái quen thuộc mỗi khi sáng tác: chữ nghĩa tuôn ra, cảm xúc dâng đầy. Với Ni-cô-li-na, chàng đoán cô có trái tim nồng nhiệt, dám vượt mọi hiểm trở để cứu người mình yêu. Với Ma-ri-a, chàng ca ngợi vẻ đẹp kín đáo, đầy đam mê và tin cô sẽ gặp một người có tâm hồn lớn lao. Thiếu phụ E-lê-na Guýt-chi-ô-li xúc động, mời Ma-ri-a đến ở nhà mình tại Vê-rô-na để tìm chàng họa sĩ trẻ mà cô thầm thương. Với An-na, cô gái lém lỉnh nhất, chàng hứa hẹn một mái ấm đông con, có người chồng biết chia việc với vợ.
Chân dung tự họa và câu chuyện ở xứ Giuýt-len. Đến lượt các cô gái hỏi về chàng, An-đéc-xen tự tả mình là một “nhà thơ lang thang” trẻ trung, tóc dày gợn sóng, mắt xanh luôn cười – hình ảnh trái ngược hẳn với ngoại hình thật. Chàng kể đã giấu kẹo, hoa sáp, ruy băng dưới những cây nấm trong rừng để con gái nhỏ của người gác rừng tìm thấy, rồi bảo đó là quà của các chú lùn. Ông thầy tu cho rằng thế là lừa trẻ con; An-đéc-xen đáp: “Cô bé sẽ ghi nhớ kỉ niệm ấy suốt đời.” Xe dừng ở điểm đến, các cô gái vẫn ngồi lặng như còn ở trong giấc mơ.
Thông tin tác giả Côn-xtan-tin Pau-tốp-xki
Côn-xtan-tin Pau-tốp-xki (Konstantin Paustovsky, tên tiếng Nga Константин Паустовский; các tài liệu Việt Nam còn phiên âm là Pau-xtốp-xki) sinh ngày 31/5/1892 tại Mát-xcơ-va và mất ngày 14/7/1968. Ông lớn lên một phần ở nông thôn, một phần ở Ki-ép, học đại học dở dang vì Chiến tranh thế giới thứ nhất, rồi bươn chải qua đủ nghề: nhân viên ngành giao thông, theo đoàn tàu quân y ra mặt trận, công nhân luyện kim, đánh cá, viết báo… Vốn sống phong phú ấy về sau trở thành chất liệu cho các trang văn của ông.
Pau-tốp-xki in những truyện ngắn đầu tay từ năm 1911 – 1912. Ông được chú ý với các truyện vừa Kara-Bugaz (1932), Kolkhida (1934); nổi tiếng hơn cả là tập “Bông hồng vàng” (1955) – những trang tâm sự về nghề viết và lao động sáng tạo – cùng bộ tự truyện sáu tập “Truyện về cuộc đời” viết trong gần hai mươi năm (1945 – 1963). Từ 1948 đến 1955, ông giảng dạy ở Học viện Văn học M. Go-rơ-ki và từng được đề cử Giải Nô-ben Văn học năm 1965.
Văn Pau-tốp-xki giàu chất trữ tình: nhẹ, trong, tinh tế, hay dừng lại ở những vẻ đẹp nhỏ bé, bình thường mà người ta dễ bỏ qua. Ông đặc biệt trân trọng người nghệ sĩ, thường viết về các nhà văn, nhạc sĩ, họa sĩ và quá trình sáng tạo của họ – “Xe đêm” là một ví dụ. Ở Việt Nam, tác phẩm của ông quen thuộc qua các tập “Bông hồng vàng” và “Bình minh mưa”; nhà thơ Bằng Việt từng viết bài Nghĩ lại về Pau-xtốp-xki.
Thông tin tác phẩm Xe đêm
Xuất xứ văn bản Xe đêm
“Xe đêm” là một truyện ngắn Pau-tốp-xki viết về nhà văn Đan Mạch An-đéc-xen; nhan đề nguyên tác tiếng Nga là “Ночной дилижанс” (cỗ xe ngựa chở khách đi đêm). SGK chỉ trích phần giữa truyện – cuộc trò chuyện trên xe – và tóm tắt phần trước bằng một đoạn in nghiêng ở đầu văn bản.
Nhân vật An-đéc-xen là ai?
Han-xơ Crít-xti-an An-đéc-xen (Hans Christian Andersen, 1805 – 1875) là nhà văn Đan Mạch, được cả thế giới gọi là “vua truyện cổ tích” với những truyện như Cô bé bán diêm, Nàng tiên cá, Bầy chim thiên nga… Thời trẻ, ông từng du lịch nước Ý. Pau-tốp-xki lấy chuyến đi ấy làm cái nền để hư cấu một đêm trên xe ngựa, qua đó khắc họa chân dung tâm hồn người kể chuyện cổ tích.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: truyện ngắn (đoạn trích).
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả (cảnh đêm, ngoại hình nhân vật) và biểu cảm (cảm xúc của An-đéc-xen, của các cô gái).
- Ngôi kể: ngôi thứ ba; người kể đứng gần nhân vật An-đéc-xen, thấu hiểu cả những suy nghĩ thầm kín của chàng.
Nhân vật trong truyện Xe đêm
- An-đéc-xen: nhân vật trung tâm, chàng trai trẻ xấu trai, nhút nhát nhưng giàu tưởng tượng và lòng tốt.
- Ba cô gái quê: Ni-cô-li-na, Ma-ri-a và An-na.
- Thiếu phụ E-lê-na Guýt-chi-ô-li: người phụ nữ nhạy cảm, hào hiệp, sống ở Vê-rô-na.
- Ông thầy tu và người đánh xe: hai nhân vật phụ có cái nhìn khô cứng, thực dụng, làm nổi bật tâm hồn bay bổng của An-đéc-xen.
Bố cục – Xe đêm có mấy phần?
Có thể chia đoạn trích làm 3 phần theo diễn biến:
- Phần 1 (từ đầu đến đoạn An-đéc-xen thiu thiu ngủ): cảnh xe đêm, những suy tưởng và chân dung thực của An-đéc-xen.
- Phần 2 (tiếp theo đến lời tiên đoán dành cho An-na): ba cô gái lên xe, An-đéc-xen tự nhận là nhà tiên tri và đoán định tương lai cho từng người.
- Phần 3 (còn lại): An-đéc-xen tự giới thiệu mình, kể chuyện tặng quà cho cô bé ở xứ Giuýt-len; xe tới nơi.
Một số tài liệu chia bố cục theo nội dung cảm thụ (chân dung An-đéc-xen – những lời tiên đoán – thái độ của tác giả); em có thể dùng cách chia nào cũng được, miễn nêu rõ ranh giới và ý chính từng phần.
Giá trị nội dung
Đoạn trích dựng lên chân dung An-đéc-xen: bề ngoài vụng về, tự ti nhưng bên trong là một tâm hồn nhân hậu, hào phóng và giàu tưởng tượng. Bằng những lời “tiên tri”, chàng gieo vào lòng các cô gái nghèo niềm tin vào hạnh phúc; bằng những món quà giấu dưới gốc nấm, chàng mang cổ tích đến cho một đứa trẻ. Qua đó, Pau-tốp-xki khẳng định sức mạnh của trí tưởng tượng: nó không chỉ làm nên truyện cổ tích mà còn làm đời sống con người đẹp và ấm áp hơn. Truyện cũng thể hiện tình cảm trân trọng, ngưỡng mộ của nhà văn dành cho người nghệ sĩ đi trước.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng nhân vật qua đối lập: ngoại hình thật và hình ảnh tưởng tượng; tâm hồn thi sĩ và cái nhìn khô cứng của ông thầy tu, người đánh xe.
- Lời thoại sinh động, mỗi cô gái một giọng (Ni-cô-li-na bẽn lẽn, Ma-ri-a e ấp, An-na nhanh nhảu).
- Cốt truyện đơn giản nhưng có lớp “truyện trong truyện”: câu chuyện ở xứ Giuýt-len lồng trong câu chuyện trên xe.
- Giọng văn trữ tình, nhiều chi tiết giàu chất thơ (ngôi sao xanh, lá du, bóng đêm), đúng phong cách Pau-tốp-xki.
Ý nghĩa nhan đề Xe đêm
Nhan đề nêu không gian, thời gian của câu chuyện: một chuyến xe trong đêm tối. Bóng đêm che đi diện mạo xấu xí của An-đéc-xen, để các cô gái chỉ nghe thấy giọng nói và tâm hồn chàng; cũng trong bóng đêm, trí tưởng tượng của người nghệ sĩ được thả sức bay xa. Chuyến xe đêm vì thế trở thành hành trình ngắn mà kì diệu, nơi cổ tích bước vào đời thực.
Sơ đồ tư duy Xe đêm
Sơ đồ dưới đây giúp em ôn nhanh kiến thức trọng tâm của văn bản.
Tóm tắt Xe đêm
Mẫu 1 – Tóm tắt Xe đêm ngắn nhất
Trên chuyến xe đêm từ Vơ-ni-dơ đi Vê-rô-na, chàng trai trẻ An-đéc-xen trả tiền giúp ba cô gái quê lên xe. Trong bóng tối, chàng xưng là nhà tiên tri, vẽ cho mỗi cô một tương lai hạnh phúc, rồi kể chuyện mang niềm vui cổ tích đến cho một em bé, khiến cả xe lặng đi vì xúc động.
Mẫu 2 – Tóm tắt Xe đêm đầy đủ
An-đéc-xen ngồi trên cỗ xe ngựa đi đêm cùng ông thầy tu và một thiếu phụ. Chàng tự biết mình xấu trai, vụng về nhưng luôn mơ mộng. Xe dừng lại vì ba cô gái nghèo xin đi nhờ mà thiếu tiền; An-đéc-xen trả nốt cho họ. Các cô tò mò, chàng liền nhận là nhà tiên tri: đoán Ni-cô-li-na sẽ dám vượt ngàn dặm vì người yêu, Ma-ri-a sẽ gặp người có tâm hồn lớn lao, An-na sẽ có một gia đình đông con, đầm ấm. Thiếu phụ E-lê-na cảm động, hứa giúp Ma-ri-a tìm người thương ở Vê-rô-na. Được hỏi về mình, chàng tự họa một chân dung khác hẳn thực tế, rồi kể lần tặng quà bí mật cho một em bé ở xứ Giuýt-len khiến ông thầy tu nổi giận. Lúc xe dừng, ba cô gái vẫn ngồi lặng như còn mê say câu chuyện.
Lời kết
Khi ôn tập “Xe đêm”, em cần nhớ: tác giả là nhà văn Nga Pau-tốp-xki; nhân vật chính là An-đéc-xen thời trẻ; truyện kể theo ngôi thứ ba, chia 3 phần theo diễn biến chuyến xe; chủ đề là sức mạnh của trí tưởng tượng và tấm lòng nhân hậu của người nghệ sĩ. Văn bản này rất hợp để em luyện kĩ năng viết bài phân tích nhân vật trong truyện ở cuối Bài 8.
Xem thêm:
- Soạn bài Xe đêm (Kết nối tri thức 8)
- Soạn bài Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa
- Soạn bài Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam
- Cô bé bán diêm (An-đéc-xen) – tác giả, tác phẩm