Chỉ còn lại chừng sáu bài thơ Nôm, nhưng câu “Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà” thì gần như người Việt nào cũng thuộc. Bà Huyện Thanh Quan là nữ sĩ đầu thế kỷ XIX, người làng Nghi Tàm bên Hồ Tây, từng làm Cung trung giáo tập dạy học trong cung nhà Nguyễn, tác giả Qua Đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Chiều hôm nhớ nhà. Tên tuổi bà vang hơn nhiều so với những gì sử sách thực sự ghi lại về đời bà.
Một tên gọi mượn từ chức quan của chồng
| Tên gọi | Bà Huyện Thanh Quan (vợ quan tri huyện Thanh Quan) |
| Tên thật | Theo thuyết phổ biến: Nguyễn Thị Hinh |
| Năm sinh – năm mất | Sống ở thế kỷ XIX; nhiều tài liệu ghi 1805 – 1848, chưa có căn cứ chắc chắn |
| Quê | Làng Nghi Tàm, tổng Thượng, huyện Vĩnh Thuận, Thăng Long (sau thuộc phường Quảng An, quận Tây Hồ, Hà Nội) |
| Chồng | Ông Lưu, người làng Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, tri huyện Thanh Quan (tên được ghi là Lưu Nghi, Lưu Nghị, Lưu Nguyên Ôn hoặc Lưu Nguyên Uẩn) |
| Chức vụ | Cung trung giáo tập (dạy công chúa và cung nhân) ở kinh đô Huế |
| Tác phẩm | Khoảng 6 bài thơ Nôm Đường luật: Qua Đèo Ngang, Thăng Long thành hoài cổ, Chiều hôm nhớ nhà, Qua chùa Trấn Bắc, Cảnh chiều hôm, Cảnh thu |
| Trong SGK | Qua Đèo Ngang (Ngữ văn 8 cả ba bộ sách; Ngữ văn 7 chương trình 2006) |
“Bà Huyện Thanh Quan” là cách gọi theo lối xưa: vợ của quan tri huyện huyện Thanh Quan (đất Thái Bình). Chồng bà là người làng Nguyệt Áng, Thanh Trì; tên ông được ghi khác nhau tùy sách, Dương Quảng Hàm chép là Lưu Nghi, bộ Từ điển văn học mới ghi Lưu Nguyên Ôn (1804 – 1847). Báo Quân đội nhân dân ghi ông đỗ cử nhân năm Minh Mệnh thứ hai (1821), làm tri huyện một thời gian thì bị cách chức vì can án, sau được làm thư lại bộ Hình rồi thăng Viên ngoại lang.
Những điều thật sự biết về Nguyễn Thị Hinh
Tiểu sử của bà có nhiều khoảng trống, và nên đọc với sự thận trọng.
- Tên Nguyễn Thị Hinh: được Wikipedia, sách Danh nhân Hà Nội (VnExpress dẫn) và nhiều bài báo nêu. Wikipedia viết “một số tài liệu cho biết”, tức đây là thuyết phổ biến chứ chưa phải dữ kiện có văn bản gốc chắc chắn. Báo Quân đội nhân dân giải thích chữ Hinh (馨) gợi nghĩa hương thơm, ý người cha mong con để tiếng thơm.
- Năm sinh, năm mất: nhiều sách ghi 1805 – 1848, nhưng chính Wikipedia lưu ý không biết rõ chính xác; VnExpress, nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy và phần giới thiệu tác giả trong sách giáo khoa Ngữ văn 7 cũ đều ghi chưa rõ năm sinh, năm mất của bà.
- Gia đình: cha bà là Nguyễn Lý, đỗ thủ khoa thời Lê; các nguồn đều nói bà xuất thân trong gia đình nhà nho có học.
- Cuối đời: theo báo Quân đội nhân dân, chồng mất năm 1847, bà xin về quê Nghi Tàm, ở vậy nuôi con. Về mộ bà, các nguồn nói ngược nhau: Wikipedia dẫn tin mộ ở bờ Hồ Tây đã sạt lở, mất dấu; báo Quân đội nhân dân lại viết mộ ở làng Nghi Tàm vẫn có người hương khói.
Cung trung giáo tập: nữ quan dạy học trong cung Huế
Chi tiết đặc biệt nhất trong đời bà là được triều Nguyễn mời làm Cung trung giáo tập, chức dạy học cho các công chúa và cung nhân trong cung. Phần lớn nguồn ghi việc này dưới thời Minh Mạng, khi bà theo chồng làm việc ở Huế; có sách ghi thời Tự Đức. Một người phụ nữ được triều đình trọng dụng vì học vấn là điều hiếm có trong xã hội phong kiến, và có lẽ chính điều này làm tên tuổi bà được nhắc đến nhiều.
Nhà sử học Lê Văn Lan, được báo Quân đội nhân dân dẫn, cho biết ở Huế bà có nhiều cuộc xướng họa với các danh sĩ, là bạn thơ của nữ sĩ Mai Am, con gái vua Minh Mạng, và thơ xướng họa giữa hai người còn trong Mai Am thi tập.
Qua Đèo Ngang: tám câu thơ trên đường vào Phú Xuân
Đèo Ngang thuộc dãy Hoành Sơn, chạy ra sát biển, xưa là ranh giới Đàng Trong – Đàng Ngoài, nay nằm giữa Hà Tĩnh và đất Quảng Bình cũ. Bài thơ được viết khi bà trên đường vào Phú Xuân nhận chức. Người đi xa dừng chân lúc chiều tà, nhìn núi đèo hoang vắng:
Bước tới Đèo Ngang, bóng xế tà,
Cỏ cây chen đá, lá chen hoa.
Lom khom dưới núi, tiều vài chú,
Lác đác bên sông, chợ mấy nhà.
Bốn câu sau chuyển hẳn vào lòng người: tiếng chim quốc, chim đa đa (nhờ lối chơi chữ đồng âm “quốc quốc”, “gia gia”) thành nỗi nhớ nước thương nhà, và câu kết “Một mảnh tình riêng, ta với ta” khép lại trong một nỗi cô đơn tuyệt đối. Bài thơ có vài dị bản: “Bước tới” hay “Bước xuống”, “chợ” hay “rợ”, “quốc quốc” hay “cuốc cuốc”. Tên đúng của bài là Qua Đèo Ngang, đôi khi bị chép nhầm thành “Bước qua đèo ngang”. Văn bản đầy đủ, bố cục và lời phân tích có ở bài Qua Đèo Ngang: thể thơ, tác giả, tác phẩm.
Sáu bài thơ Nôm và câu hỏi tác quyền
Bà làm thơ không nhiều, hoặc làm nhiều mà còn lại ít. Báo Quân đội nhân dân kể sáu bài được lưu truyền và công nhận: Thăng Long thành hoài cổ, Qua chùa Trấn Bắc, Qua Đèo Ngang, Cảnh chiều hôm, Chiều hôm nhớ nhà, Cảnh thu. Wikipedia liệt kê bảy bài, VnExpress viết “gần mười bài”, trang thivien chép mười một bài. Nhà nghiên cứu Đỗ Lai Thúy, trong một bài trên Tuổi Trẻ năm 2008, còn chặt chẽ hơn: theo ông chỉ bốn bài đầu là chắc chắn của bà, một bài là dị bản của Chiều hôm nhớ nhà, và hai bài khác mang phong cách gần Hồ Xuân Hương hơn.
Cũng vì thế mà nên cẩn thận với những bài thơ “của Bà Huyện Thanh Quan” lưu truyền trên mạng. Và cần phân biệt: bà không phải “Bà Chúa thơ Nôm”, danh xưng dành cho Hồ Xuân Hương.
Giọng thơ chiều tà và nỗi hoài cổ
Đọc cả mấy bài còn lại sẽ thấy một điểm chung lạ lùng: gần như bài nào cũng là cảnh chiều hôm hoặc cảnh thu, cảnh vắng, và một người đứng nhìn. Thăng Long thành hoài cổ đứng trước “lối xưa xe ngựa”, “nền cũ lâu đài” của kinh thành cũ mà ngậm ngùi chuyện dâu bể; Chiều hôm nhớ nhà là nỗi nhớ quê của người lữ khách lúc hoàng hôn. Bà thường được gọi là nhà thơ hoài cổ (Wikipedia dẫn nhận xét của Nguyễn Lộc; báo Quân đội nhân dân cũng nói về “tấm lòng hoài cổ” của bà). Nỗi hoài cổ ấy thường được hiểu là lòng tiếc nhớ một thời Lê đã qua của một người con nhà cựu thần.
Về nghệ thuật, thơ bà là kiểu mẫu của thơ Nôm Đường luật: niêm luật chặt, đối chỉnh, lời trang nhã. Dương Quảng Hàm viết trong Việt Nam văn học sử yếu: “Những bài thơ Nôm của bà phần nhiều là tả cảnh, tỏ tình, nhưng bài nào cũng hay và tỏ ra bà là một người có tính tình đoan chính, thanh tao, một người có học thức thường nghĩ ngợi đến nhà, đến nước.” Ông khen thêm lời văn của bà rất trang nhã, điêu luyện. Các bài thơ khác được tập hợp ở Chiều hôm nhớ nhà: nội dung tác phẩm và các bài phân tích Chiều hôm nhớ nhà.
Qua Đèo Ngang trong chương trình Ngữ văn: từ lớp 7 cũ đến ba bộ sách lớp 8
Ở chương trình 2006, Qua Đèo Ngang là văn bản đọc hiểu trong Ngữ văn 7, tập một. Chương trình 2018 chuyển bài thơ lên lớp 8, nơi học sinh học thể thơ thất ngôn bát cú Đường luật, và cả ba bộ sách đều có:
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Qua Đèo Ngang | Ngữ văn 8 Chân trời sáng tạo, tập 2, Bài 6 (đọc hiểu); Kết nối tri thức, tập 1, Bài 2 (thực hành đọc); Cánh diều, tập 2, Bài 7 (tự đánh giá) | Soạn bài Qua Đèo Ngang · Tác giả – tác phẩm · Phân tích |
| Chiều hôm nhớ nhà | Ngữ liệu đọc hiểu trong vở thực hành Ngữ văn 8 Kết nối tri thức, tập 1 | Đọc văn bản Chiều hôm nhớ nhà |
Giai thoại về bà: chỗ nào nên tin
Như nhiều tác giả trung đại ít tư liệu, quanh Bà Huyện Thanh Quan có không ít chuyện kể. Chuyện bà khi làm việc thay chồng đã phê vào lá đơn xin ly hôn của một cô gái tên Nguyễn Thị Đào bằng bốn câu thơ dí dỏm là giai thoại hay được nhắc nhất, nhưng các bản chép hiện có đều bắt nguồn từ cùng một cuốn sách xuất bản năm 2008. Chuyện bà xin cho làng Nghi Tàm được miễn lệ cống chim sâm cầm Hồ Tây thì mỗi nguồn đặt vào một đời vua khác nhau, có bản còn rơi vào lúc bà đã mất.
Những gì chắc chắn hơn nằm trong chính mấy bài thơ: một người đàn bà có học, đi xa, đứng trước đèo núi, thành quách, chiều hôm mà nghĩ đến nhà, đến nước. Chừng ấy đủ để gần hai trăm năm sau, tám câu Qua Đèo Ngang vẫn có mặt trong sách giáo khoa.